सनसश्च मनुष्यांश्च पितृवन्महतः पितॄन्
त्याच्या मनातून त्याने माणसं आणि पितरांसारखे महान पितर घडवले.
ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये
यज्ञ सिद्धीसाठी त्याने ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेद निर्माण केले.
ब्रह्मणस्तु प्रजासर्गं देवार्षिपितृमानवम्
ब्रह्माच्या कडून देव, ऋषी, पितर आणि माणसांची सृष्टी निर्माण झाली.
यक्षान्पिशाचान् गन्धर्वान्सर्वशो ऽप्सरसस्तथा
त्याने यक्ष, पिशाच, गंधर्व आणि सर्व अप्सरा यांचीही निर्मिती केली.
अव्ययं वा व्ययञ्चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्
नाशवंत आणि अविनाशी, स्थावर आणि जंगम — दोन्ही प्रकार त्याने घडवले.
तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः
हीच सृष्टी पुन्हा पुन्हा निर्माण होत राहते.
तेषामेव पृथक् सूतमविभक्तं त्रयं विदुः
त्यांच्या उत्पत्तीचे त्रिविध रूप एकत्रित आणि वेगळे असे समजले जाते.
कर्म स्वविषयं प्राहुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः
सत्त्वगुणी आणि समदर्शी लोक कर्म त्याच्या योग्य क्षेत्रातच घडते असे सांगतात.
दिवशब्देन पञ्चैते निर्ममे समहेश्वरः
‘दिव’ या शब्दातून महेश्वराने ही पाचही निर्मिती केली.
शर्वर्यां न प्रसूयन्ते पुनस्तेभ्योदधत्प्रभुः
रात्री त्यांचा जन्म होत नाही; पुन्हा प्रभू त्यांना परत घेतो.
महदाद्या विशेषान्ता विकाराः प्राकृताः स्वयम्
महत्त्वापासून विशिष्टतेपर्यंतचे सर्व विकार हेच नैसर्गिक आहेत.
नदीभिश्च समुद्रैश्च पर्वतैश्च सहस्रशः
नद्या, समुद्र आणि हजारो पर्वतांसह.
अस्मिन् ब्रह्मवने ऽव्यक्तो ब्रह्मा चरति सर्ववित्
या ब्रह्मवनात अव्यक्त ब्रह्मा, सर्वज्ञ, वावरतो.
बुद्धिस्कन्धमयश्चैव इन्द्रियान्तरकोटरः
बुद्धीचे समुदाय आणि अंतःकरणाची जागा.
धर्माधर्मसुपुष्पस्तु सुखदुःखफलोदयः
धर्म आणि अधर्म हे फुलून सुख-दुःखाची फळं देतात.
एतद्ब्रह्मवनं चैव ब्रह्मवृक्षस्य तस्य तत्
हेच ब्रह्मवन त्या ब्रह्मवृक्षाचे आहे.
प्रधानं प्रकृतिंमायां चैवाहुस्तत्त्वचिन्तकाः
तत्त्वांचा विचार करणारे ज्ञानी या मूळ तत्त्वाला प्रधान, प्रकृती आणि माया असे म्हणतात.
अबुद्धिपूर्वकाः सर्गा ब्रह्मणः प्राकृतास्त्रयः
ब्रह्मदेवाच्या तीन आद्य सृष्टी या कोणतीही जाणीवपूर्वक इच्छा न ठेवता निर्माण झाल्या.
वैकल्पात्संप्रवर्तन्ते ब्रह्मणस्तेभिमन्यवः
विभाजनामुळे त्या सृष्टी पुढे वाढतात आणि त्यांचा मूळ ब्रह्मदेव मानला जातो.
सर्गाः परस्परोत्पन्नाः कारणं तु बुधैः स्मृतम्
सृष्टी एकमेकांतून उत्पन्न होते; त्यामागचं कारण ज्ञानी लोक ओळखतात.
दिशः श्रोत्रे विद्धि पादौ क्षितिं च सो ऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता
दिशा म्हणजे त्याची कानं, पृथ्वी म्हणजे त्याचे पाय; तो अगम्य स्वरूपाचा असून सर्व जीवांना चालना देणारा आहे.
वैश्या ऊरुभ्यां यस्य पद्भ्यां च शूद्राःसर्वेवर्णा गात्रतः संप्रसूताः
त्याच्या मांडींपासून वैश्य आणि पायांपासून शूद्र उत्पन्न झाले; सर्व जाती त्याच्या देहातून निर्माण झाल्या.
अण्डजस्तु स्वयं ब्रह्मा लोकास्तेन कृताः स्वयम्
ब्रह्मदेव स्वतः अंड्यातून जन्माला आला आणि त्यानेच सर्व लोकांची सृष्टी केली.
ते लोका ब्रह्मलोकं वै अपरावर्तिनीं गतिम्
ते लोक ब्रह्मलोकात पोहोचतात, जिथून पुन्हा परत येणं नाही.
भवन्ति ब्रह्मणा तुल्या रूपेण विषयेण च
ते रूपाने आणि अधिकाराने ब्रह्मदेवासारखेच होतात.
अवश्यंभाविनार्थेन प्राकृतं तनुते स्वयम्
जे घडणारच आहे त्या शक्तीमुळे मूळ तत्त्व स्वतःहून विस्तारतं.
स्वपतो ऽबुद्धिपूर्व हि बोधो भवति वै यथा
जसं झोपेतही आपोआप जाणीव येते, तसं हे घडतं.
प्रत्याहारैस्तु भेदानां तेषां हि न तु शुष्मिणाम्
प्रत्याहारामुळे त्यांच्यातील भेद नाहीसे होतात, पण ज्यांच्यात प्रचंड शक्ती आहे त्यांच्यासाठी नाही.
नानात्वदर्शिनां तेषां ब्रह्मलोकनिवासिनाम्
जे विविधता पाहतात आणि ब्रह्मलोकात राहतात, त्यांच्यासाठी हे आहे.
तुल्यलक्षण सिद्धास्तु शुभात्मानो निरञ्जनाः
ज्यांनी सिद्धी मिळवली आहे, ते सारखेच गुण असलेले, शुद्ध आणि कलंकरहित असतात.