भूतभव्यभवद्ध्येत त्समृतं लोकत्रयं द्विजैः
भूत, भविष्य आणि वर्तमान यांचे स्वामी, हे त्रैलोक्य म्हणून द्विजांनी स्मरण केले आहे.
भव्यं स्मृतं दिवं ह्येतत्तेषां वक्ष्यामि साधनम्
भविष्य म्हणजे स्वर्ग असे स्मरणात आहे; आता मी त्यांना मिळवण्याचा उपाय सांगतो.
भूरिति व्याहृतं पूर्वं भूर्लोको ऽयमभूत्तदा
'भूः' हा उच्चार प्रथम केला गेला आणि त्यातून हे भूर्लोक निर्माण झाले.
भूतत्वाद्दर्शनाच्चैव भूर्लोको ऽयमभूत्ततः
त्याच्या अस्तित्वामुळे आणि अनुभवामुळे या जगाला 'भूर्लोक' असे नाव मिळाले.
भूते ऽस्मिन्भवदित्युक्तं द्वितीयं ब्रह्मणा पुनः
या जगात पुढे 'भुवः' हा शब्द ब्रह्मदेवांनी उच्चारला.
भवनात्तु भुवल्लोको निरुत्तया हि निरुच्यते
'भवन' या अर्थाने, या जगाला 'भुवर्लोक' असे नाव पडले, असे त्याच्या अर्थावरून सांगितले जाते.
उत्पन्ने तु तथा लोके द्वितीये ब्रह्मणा पुनः
दुसरे जग निर्माण झाल्यावर ब्रह्मदेवांनी पुन्हा तो शब्द उच्चारला.
अनागते भव्य इत शब्द एष विभाव्यते
जे अजून घडायचे आहे त्यासाठी 'भव्य' हा शब्द भविष्य दर्शवतो.
भूरितीयं स्मृता भूमिरन्तरिक्षं भुवः स्मृतम्
'भूः' म्हणजे पृथ्वी आणि 'भुवः' म्हणजे आकाश असे स्मरणात ठेवले जाते.
त्रैलोक्ययुक्तैर्व्याहारैस्तिस्रो व्याहृतयो ऽभवन्
या तीन जगांशी संबंधित असे हे तीन उच्चार, म्हणजेच तीन व्याहृत्या निर्माण झाल्या.
यस्माद्भूतस्य लोकस्य भव्यस्य भवतस्तथा
जे भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्यकाळातील जग आहेत त्यामुळं—
प्रधानभूता देवेन्द्रा गुणभूतास्तथैव च
देवतांमधील प्रमुख इंद्र आणि गुणांनी युक्त असे इतरही—
यज्ञगन्धर्वरक्षांसि पिशाचो रगमानुषाः
यज्ञ, गंधर्व, राक्षस, पिशाच्च आणि माणसे—
देवेन्द्रा गुरवो नाथा राजानः पितरो हि ते
देवतांमधील इंद्र, गुरु, नाथ, राजे आणि पितर हेच ते आहेत.
इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं देवेन्द्राणां समासतः
देवतांमधील इंद्रांचे हे वैशिष्ट्य थोडक्यात सांगितले आहे.
गाधिजः कौशिको धीमान्विश्वामित्रो महातपाः
गाधीपुत्र, कुशिक, बुद्धिमान, विश्वामित्र हा महान तपस्वी—
बृहस्पतिसुतश्चापि भरद्वाजो महा यशाः
बृहस्पतीचा पुत्र, प्रसिद्ध भरद्वाज—
स्वायंभुवो ऽत्रिर्भगवान्ब्रह्मकोशः सपञ्चमः
स्वायंभुव, अत्रि भगवंत आणि ब्रह्मकोश हे पाचवे आहेत.
वत्सरः काश्यपश्यैव सप्तैते साधुसंमताः
वत्सर आणि कश्यप—हे सातही सत्पुरुषांनी मान्य केले आहेत.
इक्ष्वाकुश्च नृगश्चैव धृष्टः शर्यातिरेब च
इक्ष्वाकू, नृग, धृष्ट आणि शर्याति हे देखील—
करूषश्च पृषध्रश्च पांशुश्चनवमः स्मृतः
करूष, पृषध्र आणि पांशु हे नववे म्हणून ओळखले जातात.
कीर्तिता वै तथा ह्येते सप्तमं चैतदन्तरम्
हे असेच सांगितले गेले आहेत आणि हे त्यातले सातवे आहे.
विस्तरेणानुपूर्व्या च भूयः किं कथयाम्यहम्
आता मी पुन्हा सविस्तर आणि क्रमाने का सांगावे?
तृतीयं विस्तरात्पादं सोपोद्धातं प्रवर्त्तय
तिसरा विभाग सविस्तर आणि प्रस्तावनेसह सुरू कर.
पादं समुच्चयाद्विप्रा गदतो मे निबोधत
ब्राह्मणांनो, मी विभागाचा संक्षेप सांगतो, ते लक्षपूर्वक ऐका.
विस्तरेणानुपूर्व्या च निसर्गं शृणुत द्विजाः
द्विजांनो, निर्मितीची कथा मी सविस्तर आणि योग्य क्रमाने सांगतो, ती ऐका.
मह देवगणैश्चैव ऋषिभिर्दानवैस्सह
महान देवगण, ऋषी आणि दानव यांच्यासह,
मानुषैः पशुभिश्चैव पक्षिभिः स्थावरैः सह
माणसे, जनावरे, पक्षी आणि स्थावर जीव यांच्याबरोबर,
वक्ष्ये वैवस्वतं सर्गं नमस्कृत्य विवस्वते
मी विवस्वताला वंदन करून वैवस्वत सृष्टी सांगतो.
स्वायंभुवेंऽतरे पूर्वं सप्तासन्ये महर्षयः
पूर्वीच्या स्वयंभुव मन्वंतरात सात महर्षी होते.