वैवस्वतो यमस्त्वासीत्तेषां वत्सः प्रतापवान्
त्यांच्यात वत्स म्हणून तेजस्वी वैवस्वत यम होता.
असुरैः श्रूयते चापि पुनर्दुग्धा वसुन्धरा
असुरांकडूनही असं ऐकायला मिळतं की, पुन्हा एकदा वसुंधरेचं दूध काढलं गेलं.
विरोचनस्तु प्राह्रादिर्वत्सस्तेषां महायशाः
विरोचन हा त्यांचा वासरू होता, आणि महात्मा प्रह्लादही त्यांच्यात सामील होता.
पायसा ते च मायाभिः सर्वे मायाविनो ऽसुराः
ते सर्व असुर मायावी होते आणि त्यांनी आपल्या मायेमुळे दूध काढले.
नागैस्तु श्रूयते दुग्धा वत्सं कृत्वा तु तक्षकम्
नागांनी तक्षकाला वासरू करून पृथ्वीचे दूध काढले, असे सांगितले जाते.
तेषां वै वासुकिर्देग्धा काद्रवेयः प्रतापवान्
त्यांच्यात वासुकी, कद्रूचा तेजस्वी पुत्र, दूध काढणारा होता.
तेनैव वर्त्तयन्त्युग्रा महाकाया विषोल्बणाः
त्याच्यामुळे ते भयंकर, मोठ्या देहाचे आणि विषाने भरलेले नाग आपला उदरनिर्वाह करतात.
आमपात्रे पुनर्दुग्धा त्वन्तर्धानप्रियं मही
पृथ्वी पुन्हा कच्च्या भांड्यात गुप्त धनाच्या प्रियासाठी दूध काढली गेली.
दोग्धा रजतनाभस्तु पिता मणिधरस्य यः
मणिधराचा पिता, ज्याची नाभी चांदीसारखी आहे, तो दूध काढणारा होता.
तेन ते वर्त्तयन्तीति परमर्थतया च ह
त्याच्यामुळे ते जगतात, असे खरेखुरे मानले जाते.
ब्रह्मा ब्राह्यास्तु वै दोगधा तेषामासीत्कुबेरकः
ब्रह्मदेवांनी ब्राह्मणांसाठी दूध काढले आणि कुबेर त्यांचे वासरू होते.
कपालपात्रे निर्दुग्धा ह्यन्तर्द्धनं च राक्षसैः
राक्षसांसाठी पृथ्वीचे दूध कवटीच्या भांड्यात काढले गेले आणि त्यांना गुप्त धन मिळाले.
पद्मपात्रे पुनर्दुग्धा गन्धर्वैश्चाप्स रोगणैः
गंधर्व आणि अप्सरांनी कमळाच्या भांड्यात पृथ्वीचे दूध पुन्हा काढले.
तेषां वसुरुचिस्त्वासीद्दोग्धा पुत्रो मुनेः शुभः
त्यांच्यासाठी, मुनिचा शुभ पुत्र वसुरुचि दूध काढणारा होता.
शैलैश्च श्रूयते दुग्धा पुनर्देवी वसुन्धरा
पर्वतांनीही पृथ्वीचे दूध पुन्हा काढले, असे सांगितले जाते.
वत्सस्तु हिमवानासीद्दोग्धा मेरुर्महागिरिः
हिमवान वासरू होता आणि मेरू, तो महान पर्वत, दूध काढणारा होता.
श्रूयते वृक्षवीरुद्भिः पुनर्दुग्धा वसुन्धरा
झाडे आणि वेलींनीही पृथ्वीचे दूध पुन्हा काढले, असे सांगितले जाते.
कामधुक् पुष्पितः शालः प्लक्षो वत्सो यशस्विनाम्
फुलांनी बहरलेला शाल हा कामधेनू होता आणि प्रसिद्ध प्लक्ष वासरू होता.
सैव धात्री विधात्री च धारणी च वसुन्धरा
तीच धात्री, विधात्री, धरणी आणि वसुंधरा म्हणून ओळखली जाते.
चराचरस्य लोकस्य प्रतिष्ठा योनिरेव च
तीच चराचर जगाची आधार आणि गर्भ आहे.
वसु धत्ते यतस्तस्माद्वसुधा सेति गीयते
ती संपत्ती धारण करते म्हणून तिला 'वसुधा' असे म्हणतात.
तेनेयं मेदिनीत्युक्ता निरुक्त्या ब्रह्मवादिभिः
म्हणून वेदज्ञ ब्राह्मण तिला 'मेदिनी' असेही म्हणतात.
दुहितृत्वमनुप्राप्ता पृथिवी पठ्यते ततः
ती कन्या म्हणून ओळखली गेल्यावर तिला 'पृथ्वी' असे नाव पडले.
तस्याकरवती राज्ञः पत्तनाकरमालिनी
ती राजा आकारवतीच्या नगरांनी आणि वसाहतींनी सुशोभित झाली होती.
एवंप्रभावोराजासीद्वैन्यः सद्विजसत्तमाः
हे श्रेष्ठ द्विजांनो, अशा प्रकारे 'वैन्य' नावाचा तेजस्वी राजा होता.
ब्राह्मणैश्च महाभागैर्वेदवेदाङ्गपारगैः
त्याच्याकडे वेद आणि वेदांग पारंगत, पुण्यवान ब्राह्मण येत असत.
पार्थिवैश्च महाभागैः प्रार्थयद्भिर्महद्यशः
महान कीर्ती मिळवू इच्छिणारे प्रसिद्ध राजेही त्याच्याकडे येत.
योधैरपि च संग्रामे प्राप्तुकामैर्जयं युधि
तसेच युद्धात विजय मिळवू इच्छिणारे शूर योद्धेही त्याच्याकडे येत.
यो हि योद्धा रणं याति कीर्त्तयित्वा पृथुं नृपम्
जो योद्धा पृथु राजाची स्तुती करून रणांगणात जात असे—
वैश्यैरपि च राजर्षिर्वेश्यवृत्तिमिहास्थितैः
व्यापार करणारे वैश्यही त्या राजर्षीकडे येत असत.