चाक्षुषस्यान्तरे पूर्वमासीदेतत्पुरा किल
चाक्षुष मन्वंतराच्या आधी, या काळात हे पूर्वी होतं.
समत्वं यत्र यत्रासीद्भूमेः कस्मिंश्चिदेव हि
जिथे जिथे पृथ्वी सम होती, कुठेही,
आहारः फल मूले तु प्रजानामभवत्किल
तेव्हा लोकांचं अन्न फळं आणि मुळं असायचं, असं सांगितलं जातं.
वैन्यात्प्रभृति लोके ऽस्मिन्सर्वस्यैतस्य संभवः
वेण्यापासून पुढे, या जगात हे सर्व निर्माण झालं.
पृथुर्दुदोह सस्यानि स्वे तले पृथिवीं ततः
पृथुने स्वतःच्या हाताने पृथ्वीला पीकासाठी दूध काढलं.
ऋषिभिः श्रूयते चापि पुनर्दुग्धा वसुंधरा
ऋषींकडून असंही ऐकायला मिळतं की, पुन्हा एकदा वसुंधरेचं दूध काढलं गेलं.
छन्दासिपात्रमासीत्तु गायत्र्यादीनि सर्वशः
त्यावेळी छंद म्हणजेच गायत्री वगैरे सर्व छंद हेच पात्र होतं.
पुनस्ततो देवगणैः पुरन्दरपुरोगमैः
नंतर देवगणांनी, पुरंदरासह, पुन्हा एकदा असं केलं.
वत्सस्तु मघवानासीद्दोग्धा च सविता विभुः
त्यावेळी वत्स म्हणजे इंद्र होता आणि दूध काढणारा सर्वशक्तिमान सविता होता.
पितृभिः श्रूयते चापि पुनर्दुग्धा वसुन्धरा
पितरांकडूनही असं ऐकायला मिळतं की, पुन्हा एकदा वसुंधरेचं दूध काढलं गेलं.
वैवस्वतो यमस्त्वासीत्तेषां वत्सः प्रतापवान्
त्यांच्यात वत्स म्हणून तेजस्वी वैवस्वत यम होता.
असुरैः श्रूयते चापि पुनर्दुग्धा वसुन्धरा
असुरांकडूनही असं ऐकायला मिळतं की, पुन्हा एकदा वसुंधरेचं दूध काढलं गेलं.
विरोचनस्तु प्राह्रादिर्वत्सस्तेषां महायशाः
विरोचन हा त्यांचा वासरू होता, आणि महात्मा प्रह्लादही त्यांच्यात सामील होता.
पायसा ते च मायाभिः सर्वे मायाविनो ऽसुराः
ते सर्व असुर मायावी होते आणि त्यांनी आपल्या मायेमुळे दूध काढले.
नागैस्तु श्रूयते दुग्धा वत्सं कृत्वा तु तक्षकम्
नागांनी तक्षकाला वासरू करून पृथ्वीचे दूध काढले, असे सांगितले जाते.
तेषां वै वासुकिर्देग्धा काद्रवेयः प्रतापवान्
त्यांच्यात वासुकी, कद्रूचा तेजस्वी पुत्र, दूध काढणारा होता.
तेनैव वर्त्तयन्त्युग्रा महाकाया विषोल्बणाः
त्याच्यामुळे ते भयंकर, मोठ्या देहाचे आणि विषाने भरलेले नाग आपला उदरनिर्वाह करतात.
आमपात्रे पुनर्दुग्धा त्वन्तर्धानप्रियं मही
पृथ्वी पुन्हा कच्च्या भांड्यात गुप्त धनाच्या प्रियासाठी दूध काढली गेली.
दोग्धा रजतनाभस्तु पिता मणिधरस्य यः
मणिधराचा पिता, ज्याची नाभी चांदीसारखी आहे, तो दूध काढणारा होता.
तेन ते वर्त्तयन्तीति परमर्थतया च ह
त्याच्यामुळे ते जगतात, असे खरेखुरे मानले जाते.
ब्रह्मा ब्राह्यास्तु वै दोगधा तेषामासीत्कुबेरकः
ब्रह्मदेवांनी ब्राह्मणांसाठी दूध काढले आणि कुबेर त्यांचे वासरू होते.
कपालपात्रे निर्दुग्धा ह्यन्तर्द्धनं च राक्षसैः
राक्षसांसाठी पृथ्वीचे दूध कवटीच्या भांड्यात काढले गेले आणि त्यांना गुप्त धन मिळाले.
पद्मपात्रे पुनर्दुग्धा गन्धर्वैश्चाप्स रोगणैः
गंधर्व आणि अप्सरांनी कमळाच्या भांड्यात पृथ्वीचे दूध पुन्हा काढले.
तेषां वसुरुचिस्त्वासीद्दोग्धा पुत्रो मुनेः शुभः
त्यांच्यासाठी, मुनिचा शुभ पुत्र वसुरुचि दूध काढणारा होता.
शैलैश्च श्रूयते दुग्धा पुनर्देवी वसुन्धरा
पर्वतांनीही पृथ्वीचे दूध पुन्हा काढले, असे सांगितले जाते.
वत्सस्तु हिमवानासीद्दोग्धा मेरुर्महागिरिः
हिमवान वासरू होता आणि मेरू, तो महान पर्वत, दूध काढणारा होता.
श्रूयते वृक्षवीरुद्भिः पुनर्दुग्धा वसुन्धरा
झाडे आणि वेलींनीही पृथ्वीचे दूध पुन्हा काढले, असे सांगितले जाते.
कामधुक् पुष्पितः शालः प्लक्षो वत्सो यशस्विनाम्
फुलांनी बहरलेला शाल हा कामधेनू होता आणि प्रसिद्ध प्लक्ष वासरू होता.
सैव धात्री विधात्री च धारणी च वसुन्धरा
तीच धात्री, विधात्री, धरणी आणि वसुंधरा म्हणून ओळखली जाते.
चराचरस्य लोकस्य प्रतिष्ठा योनिरेव च
तीच चराचर जगाची आधार आणि गर्भ आहे.