कर्तारशचैव शाखानां भेदहेतूंस्तथैव च
शाखा निर्माण करणारे आणि त्यांच्या विभागांचे कारण सांगणारेही होते.
प्राजापत्या श्रुतिर्नित्या तद्विकल्पास्त्विमे स्मृताः
प्रजापतींची श्रुती ही कायमची आहे; तिच्या वेगवेगळ्या रूपांना स्मृती असे म्हणतात.
द्वापरेषु पुनर्भेदाः श्रुतीनां परिकीर्त्तिताः
द्वापरयुगांत वेदांचे आणखी विभाग झाले असे सांगितले आहे.
शिष्चेब्यश्च प्रदत्त्वा तु तपस्तप्तु वन गतः
शिष्यांना ते सर्व दिल्यावर, त्यांनी तप करण्यासाठी वनात प्रस्थान केले.
अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः
चार वेद, त्यांची उपवेदे, मीमांसा आणि न्यायशास्त्र यांचा विस्तार आहे.
आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चेति ते त्रयः
आयुर्वेद, धनुर्वेद आणि गंधर्ववेद हे तीनही आहेत.
ज्ञेया ब्रह्मर्षयः पूर्वं तेभ्यो देवर्षयः पुनः
सर्वप्रथम ब्रह्मर्षी निर्माण झाले, त्यांच्यापासूनच नंतर देवर्षी झाले.
काश्यपेषु वसिष्ठेषु तथा भृग्वङ्गिरो ऽत्रिषु
काश्यप, वसिष्ठ, भृगु, अंगिरस आणि अत्रि या कुळांमध्ये.
यस्मादृषन्ति ब्रह्माणं ततो ब्रह्मर्षयः स्मृताः
जे ब्रह्माचा ध्यान करतात, त्यांना ब्रह्मर्षी म्हणून ओळखले जाते.
प्रत्यूषस्य च देवस्य कश्यपस्य तथा पुनः
प्रत्युष देव आणि पुन्हा कश्यप यांचेही.
देवार्षी धर्मपुत्रौ तु नरनारायणवुभौ
धर्माचे पुत्र असलेले नर आणि नारायण हे दोघेही दिव्य ऋषी आहेत.
कुबेरश्चैव पौलस्त्यः प्रत्यूषस्य दलः सुत
कुबेर, पौलस्त्य आणि प्रत्युषाच्या शाखेचा पुत्र.
ऋषन्ति वेदान्यस्मात्ते तस्माद्देवर्षयः स्मृताः
वेद त्यांच्यापासून उत्पन्न होतात; म्हणून त्यांना देवर्षी म्हणतात.
ये च ऐक्ष्वाकनाभागा ज्ञेया राजर्षयस्तु ते
इक्ष्वाकूंच्या वंशातील जे आहेत, त्यांना राजर्षी समजावे.
ब्रह्मलोकप्रतिष्ठास्तु समृता ब्रह्मर्षयो ऽमलाः
जे ब्रह्मलोकात स्थिर आहेत, त्यांना निर्मळ ब्रह्मर्षी म्हणतात.
इन्द्रलोकप्रतिष्ठास्तु सर्वे राजर्षयो मताः
इंद्रलोकात स्थिर असलेले सर्वजण राजर्षी मानले जातात.
ये च ब्रह्मर्षयः प्रोक्ता दिव्या देवर्षयश्च ये
जे ब्रह्मर्षी सांगितले आहेत आणि जे दिव्य देवर्षी आहेत.
भूतं भव्यं भवज्ज्ञानं सत्याभि व्यात्दृतं तथा
भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि वर्तमानकाळाचे ज्ञान, सत्य आणि दृढतेने स्थिर झालेले.
तपसेह प्रसिद्धा ये गर्भे यैश्च प्रवेदितम्
इथे जे तपासाठी प्रसिद्ध झाले, आणि ज्यांनी गर्भातच ज्ञान सांगितले,
एते राजर्षयो युक्ता देवाद्विजनृपाश्च ये
हे सर्व राजर्षी आणि जे देव व माणसांमध्ये राजा होते, हे गुणांनी युक्त आहेत.
सप्तैते सप्तभिश्चैव गुणैः सप्तर्षयः स्मृताः
हे सात जण आणि त्यांच्या सात गुणांसह, सात ऋषी म्हणून ओळखले जातात.
बुद्धाः प्रत्यक्ष धर्माणो गोत्रप्रावर्त्तकाश्च ते
हे सर्व ज्ञानी, प्रत्यक्ष धर्म जाणणारे आणि गोत्रांचे प्रवर्तक आहेत.
तुल्यैर्व्यवहरन्ति स्म ह्यदुष्टैः कर्महेतुभिः
ते नेहमी समतेने वागले आणि निष्कलंक कर्मांमुळेच त्यांच्या कृती घडल्या.
कुटुंबिनो बुद्धिमन्तो वनान्तरनिवासिनः
हे गृहस्थ, बुद्धिमान आणि वनात राहणारे होते.
वर्णाश्रमव्यवस्थानं क्रियते प्रथमं तु वै
वर्ण आणि आश्रमांची व्यवस्था प्रथम याच वेळी निर्माण झाली.
प्रवर्त्तयन्ति ये वर्णानाश्रमांश्चैव सर्वशः
ते सर्व वर्ण आणि आश्रम पूर्णपणे चालू करतात.
जायमाने पितापुत्रे पुत्रः पितरि चैव हि
जेव्हा वडील पुत्र म्हणून जन्म घेतात आणि पुत्रही वडील होतात,
अष्टाशीतिसहस्राणि प्रोक्तानि गृहमेधिनाम्
अठ्ठ्याऐंशी हजार गृहस्थ असे सांगितले आहेत.
दाराग्निहोत्रिणस्ते वै यै प्रजाहेतवः स्मृताः
जे पत्नी आणि अग्निहोत्र करतात, तेच संततीचे कारण मानले जातात.
अष्टाशीतिसहस्राणि निहिता उत्तरापथे
अठ्ठ्याऐंशी हजार उत्तरेकडील प्रदेशात स्थिर आहेत.