जनकस्य वचः श्रुत्वा ऋषयस्ते श्रुतिक्षमाः
जनकाचे शब्द ऐकून, वेद सहन करणारे ऋषी—
आह्वयाञ्चक्रिरे ऽन्योन्यं वेदज्ञानमदोल्बणान्
त्यांनी एकमेकांना आव्हान दिले आणि आपले प्रचंड वेदज्ञान दाखवले.
ममैतन्न तवेत्यन्यो ब्रूहि वा किं विकत्थसे
हे माझंच आहे, तुझं नाही; म्हणून दुसरं काही बोल, असं का माज दाखवतोस?
अथान्यस्तत्रवै विद्वान्ब्रह्मणस्तु सुतः कविः
तेव्हा तिथेच एक दुसरा, विद्वान आणि कवी, ब्रह्मदेवांचा मुलगा, उपस्थित होता.
ब्रह्मणोंऽशसमुत्पन्नो वाक्यं प्रोवाच सुस्वरम्
ब्रह्मदेवांच्या अंशातून जन्मलेला तो गोड आवाजात बोलू लागला.
नयस्व च गृहंवत्स ममैतन्नात्र संशयः
हे बाळ, हे घरी घेऊन जा; हे माझंच आहे, यात काहीच शंका नाही.
यो वा न प्रीयते विद्वान्समाह्वयतु माचिरम्
जो विद्वान समाधानी नसेल, त्याने मला उशीर न करता बोलावावं.
तानुवाच ततः स्वस्थो याज्ञवल्क्यो हसन्निव
मग याज्ञवल्क्य शांतपणे, हसल्यासारखा, त्यांच्याशी बोलू लागला.
वदामहे यथाशक्ति जिज्ञासंतः परस्परम्
आपल्या ताकदीप्रमाणे एकमेकांना विचारत आपण बोलूया.
सहस्रधा शुभैरर्थैः सुक्ष्मदर्शनसंभवैः
हजारो प्रकारांनी, सूक्ष्म समजुतीतून आलेल्या शुभ अर्थांनी.
संत्युत्तमगुणैर्युक्ता नृपस्यापि परीक्षकाः
उत्तम गुण असलेले लोक राजालाही परीक्षक असतात.
ऋषयस्त्वेकतः सर्वे याज्ञवल्क्यस्तथैकतः
सर्व ऋषी एकीकडे, आणि याज्ञवल्क्य एकीकडे उभे होते.
एकैकशस्ततः पृष्टा नैवोत्तरमथाब्रुवन्
मग प्रत्येकाला वेगळं विचारलं, पण कुणीच उत्तर दिलं नाही.
शाकल्यमिति होवाच वादकर्त्तारमञ्जसा
त्याने वाद करणाऱ्याला थेट 'शाकल्य' असं म्हटलं.
पणस्तु यजमानेन बद्धो नीतो यथा धृतः
यजमानाने पैज लावली आणि ठरल्याप्रमाणे ती घेतली गेली.
प्रोवाच याज्ञवल्क्यं सपुरुषं मुनिसन्निधौ
याज्ञवल्क्य आपल्या लोकांसह, ऋषींच्या उपस्थितीत बोलू लागला.
विद्याधनं महासारं स्वयङ्ग्राहं जिघृक्षसि
तू स्वतःसाठी विद्या या मोठ्या संपत्तीवर ताबा मिळवू इच्छितोस.
ब्रह्मिष्ठानां बलं विद्धि विद्यातत्त्वार्थदर्शनम्
ब्रह्मनिष्ठ लोकांची खरी ताकद म्हणजे ज्ञानाचं तत्त्व समजून घेणं हेच आहे, हे जाणून ठेव.
कामप्रर्श्नधना विप्राः कामप्रश्नं वदामहे
हे ब्राह्मणांनो, ज्यांचं धन म्हणजे प्रश्न विचारणं, चला आपण इच्छेचा प्रश्न विचारूया.
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य शाकल्यः क्रोधमूर्च्छितः
त्याची ही वाक्यं ऐकून शाकल्य रागाने भरून गेला आणि बेशुद्ध झाला.
ब्रूहीदानीं मयोद्दिष्टान्कामप्रश्नान्यथार्थतः
आता मी विचारलेले इच्छेचे प्रश्न जसे आहेत तसेच सांग.
साग्रं प्रश्नसहस्रं तु शाकल्यः सो ऽकरोत्तदा
त्या वेळी शाकल्याने सर्व बाजूंनी पूर्ण असे हजार प्रश्न विचारले.
शाकल्यस्त्वास निर्वादो याज्ञवल्क्यस्तमब्रवीत्
शाकल्याने कोणताही वाद न करता विचारले, आणि याज्ञवल्क्य त्याला म्हणाले.
पणप्राप्यस्य वादस्य ब्रुवतोर्मृत्युरत्र वै
पणाच्या वादात, दोघांपैकी जो हरतो त्याला मृत्यू येतो.
अध्यात्मस्य गतिं मुख्यां ध्यानमार्गमथापि वा
अध्यात्माचा मुख्य मार्ग असो किंवा ध्यानाचा मार्ग असो—
शाकल्यस्तमविज्ञाय तथा मृत्युमवाप्तवान्
शाकल्याने ते समजले नाही आणि म्हणून त्याला मृत्यू आला.
एवं विवादः सुमहानासीत्तेषां धनार्थिनाम्
अशा रीतीने त्या धनाच्या इच्छेने वाद फार मोठा झाला.
जगाम वै गृहं स्वच्छं शिष्यैः परिवृतो वशी
स्वतःवर संयम असलेला तो आपल्या शुद्ध घरात शिष्यमंडळींनी वेढलेला गेला.
चकार संहिताः पञ्च बुद्धिमान्वेदवित्तमः
त्या बुद्धिमान वेदज्ञाने पाच संहितांचा संग्रह केला.
खलीयान्सुतपा वत्सः शैशिरेयश्च पञ्चमः
खलीय, सुतपा, वत्स आणि शैशिरेय हे पाचवे होते.