हेतुर्हन्तेः स्मृतो धातोर्यन्निहन्त्युदितं परैः
‘हन्’ या धातूपासून ‘कारण’ हा शब्द आला आहे, म्हणजे इतरांनी जे खोडून दाखवले ते.
तथा निर्वचनं ब्रूयाद्वाक्यार्थस्यावधारणम्
त्याचप्रमाणे, वाक्याचा अर्थ ठरवणे म्हणजे ‘निरवचन’ असे सांगतात.
प्रपूर्वाच्छंसतेर्धातोः प्रशंसागुणवत्तया
‘प्र’ उपसर्ग आणि ‘शंस’ या धातूपासून, गुणांची स्तुती करणे म्हणजे ‘प्रशंसा’.
इदमेवं विधातव्यमित्ययं विधिरुच्यते
हे असेच करावे, असे जे सांगितले जाते त्याला ‘विधी’ म्हणतात.
यो ह्यत्यन्तपरोक्षार्थः स पुराकल्प उच्यते
जो अर्थ अगदीच दूर आहे, त्याला ‘पुराकल्प’ असे म्हणतात.
मन्त्रब्राह्मणकल्पैश्च निगमैः शुद्धविस्तरैः
मंत्र, ब्राह्मण, कल्प आणि शुद्ध, विस्तृत निगम यांच्या माध्यमातून—
यथा हीदं तथा तद्वै इदं चैव तथैव तत्
जसे हे तसेच ते, आणि जसे ते तसेच हे.
इत्येतद्ब्रह्मणस्यादौ विहितं रक्षणं बुधैः
अशा प्रकारे, सुरुवातीला ब्राह्मणाचे रक्षण बुद्धिमानांनी निश्चित केले.
मन्त्राणां कल्पना चैव विधिदृष्टिषु कर्मसु
विधीप्रमाणे कर्मामध्ये मंत्रांची मांडणीसुद्धा केली गेली.
अस्तोभमनवद्यं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः
ज्यात पुनरुक्ती किंवा दोष नाही, असे सूत्र जाणकार सूत्रज्ञ ओळखतात.
कथं वेदाः पुनर्व्यस्तास्तन्नो ब्रूहि महामते
वेद पुन्हा कसे विखुरले गेले, हे आम्हाला सांगा, हे महाज्ञानी.
ब्रह्मा मनुमुवाचेदं रक्षवेदं महामते
ब्रह्मदेवांनी मनूस सांगितले, ‘हे महाज्ञानी, वेदाचे रक्षण कर.’
संवृता युगदोषेण सर्वे चैव यथाक्रमम्
युगाच्या दोषामुळे सर्व काही आपापल्या क्रमाने लपले गेले.
दशसाहस्रभागेन ह्यवशिष्टं कृतोदितम्
कृतयुगात सांगितल्याप्रमाणे, केवळ दहा हजारावा भाग उरला.
वेदक्रिया हि कार्याः स्युर्माभूद्वेदविनाशनम्
वेदविधी नक्कीच करावेत, म्हणजे वेदाचा नाश होऊ नये.
यज्ञे नष्टे वेदनाशस्ततः सर्वं प्रणश्यति
यज्ञ नष्ट झाला की वेदही नष्ट होतो; मग सर्व काही पूर्णपणे नष्ट होते.
पुनर्दशगुणः कृष्णो यज्ञो वै सर्वकामधुक्
पुन्हा कृष्णाने केलेला यज्ञ दहा पट अधिक फलदायी आहे आणि सर्व इच्छा पूर्ण करणारा आहे.
वेदमेकं चतुष्पादं चतुर्द्धा व्यभजत्प्रभुः
प्रभूने एकच चार पाय असलेला वेद चार भागांत विभागला.
तदहं वर्त्तमानेन युष्माकं वेदकल्पनम्
म्हणून मी या काळात तुमच्यासाठी वेदांची रचना केली आहे.
प्रत्यक्षेण वरोक्षंवै तन्निबोधत सत्तमाः
हे उत्तम लोकांनो, मी सांगतो तसे प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्षपणे समजून घ्या.
द्वैपायन इति ख्यातो विष्णोरंशः सनातनः
द्वैपायन म्हणून प्रसिद्ध असलेले व्यास हे विष्णूंचे सनातन अंश आहेत.
अथ शिष्यान्सजग्राह चतुरो वेदकारणात्
मग वेदासाठी त्यांनी चार शिष्य स्वीकारले.
चतुर्थं पैलमेतेषां पञ्चमं लोमहर्षणम्
त्यात पैळ हा चौथा आणि लोमहर्षण हा पाचवा होता.
यजुर्वेदप्रवक्तारं वैशंपायनमेव च
यजुर्वेद सांगणारा म्हणून वैशंपायन यांची नेमणूक केली.
तथैवाथर् ववेदस्य सुमन्तुमृषिसत्तमम्
अथर्ववेदासाठी तसाच श्रेष्ठ ऋषी सुमंतु यांची निवड केली.
मां चैव प्रतिजग्राह भगवानीश्वरः प्रभुः
आणि भगवंत प्रभूंनी मलाही स्वीकारले.
चातुर्हेत्रमभूत्तस्मिंस्तेन यज्ञमकल्पयत्
त्यामुळे चार प्रकारचे पुरोहित निर्माण झाले आणि त्यानुसार यज्ञाची व्यवस्था केली.
औद्गात्रं सामभिश्चक्रे ब्रह्मत्वं चाप्यथर्वभिः
उद्गात्याला सामवेद दिला आणि ब्रह्मपदासाठी अथर्ववेद दिला.
होतृकं कल्पयत्तेन यजुर्वेदं जगत्पतिः
जगाचा स्वामीने होतृला यजुर्वेद दिला.
रा५स्त्वथर्ववेदेन सर्वकर्माण्यकारयत्
आणि अथर्ववेदाने सर्व कर्मे करवून घेतली.