मिश्रा इति समाख्याताः प्रभावादृषितां गाताः
त्या ऋषींच्या सामर्थ्यामुळे रचलेल्या मंत्रांना 'मिश्र' असे नाव पडले आहे.
भूतभव्यभवज्ज्ञान जन्मदुःखचिकित्सनम्
भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्य यांचे ज्ञान आणि जन्माच्या दुःखावर उपाय सांगितला आहे.
धर्मशास्त्रप्रणेतारो महिम्ना सर्वगाश्च वै
धर्मशास्त्रांचे कर्ते त्यांच्या मोठेपणामुळे सर्वत्र आहेत.
बृहस्पतिश्च शुक्रश्च व्यासः सारस्वतस्तथा
बृहस्पती, शुक्र, व्यास आणि सारस्वत हे देखील त्यात आहेत.
यस्मादवारजाः संतः पूर्वेभ्यो मेधयाधिकाः
कारण नंतर जन्मलेले, ज्यांची बुद्धी जास्त आहे, ते पूर्वीच्या लोकांपेक्षा श्रेष्ठ ठरतात.
यस्मिन्कालो न चं वयः प्रमाणमृषिभावने
त्या काळात वय हे ऋषी मानण्याचे मापदंड नसते.
यस्माद्बुद्ध्या च वर्षीयान्बलो ऽपि श्रुतवानृषिः
कारण वयाने लहान असला तरी, ज्याच्याकडे ज्ञान आणि ऐकलेले बळ आहे, तोच ऋषी मानला जातो.
विनियुक्तावसानां तु तामृचं परिचक्षते
ज्याचा शेवट ठरलेला असतो, त्याला जाणकार 'ऋच्' म्हणतात.
अतियुक्तावसानं च तद्यजुर्वै प्रचक्षते
ज्याचा शेवट जास्त वाढवलेला असतो, त्याला 'यजुस्' असे सांगितले जाते.
पञ्चमः प्रतिहोत्रश्च षष्ठमाहुरुपद्रवम्
पाचवे 'प्रतिहोत्र' असे म्हणतात आणि सहावे 'उपद्रव' असे ओळखले जाते.
पञ्चविन्ध्य इति प्रोक्तं ह्रीङ्कारः प्रणवादृते
'पंचविंध्य' असे नाव आहे, 'ह्रीं' या अक्षराला, पण 'प्रणव' सोडून.
आशास्तिस्तु प्रसंख्याता विलापः परिदेवना
इच्छा, विलाप आणि शोक यांची मोजणी केली जाते.
एतत्तु सर्वविद्यानां विहितं मन्त्रलक्षणम्
सर्व विद्यांसाठी मंत्रांचे हेच ठरवलेले लक्षण आहे.
मूर्तिर्निन्दा प्रशंसा चाक्रोशस्तोषस्तथैव च
रूप, निंदा, स्तुती, शिवी आणि समाधान हे देखील त्यात येतात.
मन्त्रभेदांश्च वक्ष्यामि चतुर्विशतिलक्षणान्
मी मंत्रांच्या चोवीस प्रकारांची लक्षणे सांगणार आहे.
अभिशापो विशापश्च प्रश्नः प्रतिवचस्तथा
शाप, प्रत्युत्तरशाप, प्रश्न आणि उत्तर हे देखील आहेत.
वियोगा ह्यभियोगाश्च कथा संस्था वरश्च वै
वियोग, आरोप, कथा, समाप्ती आणि निवड हेही आहेत.
विलापश्चेति मन्त्राणां चतुर्विंशतिरुद्धृताः
विलाप यासह मंत्रांचे चोवीस प्रकार सांगितले आहेत.
हेतु र्निर्वचनं निन्दा प्रशस्तिः संशयो निधिः
कारण, अर्थस्पष्टता, निंदा, स्तुती, शंका आणि धनसाठा—
उपमा च दशैते वै विधयो ब्राह्मणस्य तु
उपमा यासह ही दहा ब्राह्मणाच्या उपायांची रूपे आहेत.
हेतुर्हन्तेः स्मृतो धातोर्यन्निहन्त्युदितं परैः
‘हन्’ या धातूपासून ‘कारण’ हा शब्द आला आहे, म्हणजे इतरांनी जे खोडून दाखवले ते.
तथा निर्वचनं ब्रूयाद्वाक्यार्थस्यावधारणम्
त्याचप्रमाणे, वाक्याचा अर्थ ठरवणे म्हणजे ‘निरवचन’ असे सांगतात.
प्रपूर्वाच्छंसतेर्धातोः प्रशंसागुणवत्तया
‘प्र’ उपसर्ग आणि ‘शंस’ या धातूपासून, गुणांची स्तुती करणे म्हणजे ‘प्रशंसा’.
इदमेवं विधातव्यमित्ययं विधिरुच्यते
हे असेच करावे, असे जे सांगितले जाते त्याला ‘विधी’ म्हणतात.
यो ह्यत्यन्तपरोक्षार्थः स पुराकल्प उच्यते
जो अर्थ अगदीच दूर आहे, त्याला ‘पुराकल्प’ असे म्हणतात.
मन्त्रब्राह्मणकल्पैश्च निगमैः शुद्धविस्तरैः
मंत्र, ब्राह्मण, कल्प आणि शुद्ध, विस्तृत निगम यांच्या माध्यमातून—
यथा हीदं तथा तद्वै इदं चैव तथैव तत्
जसे हे तसेच ते, आणि जसे ते तसेच हे.
इत्येतद्ब्रह्मणस्यादौ विहितं रक्षणं बुधैः
अशा प्रकारे, सुरुवातीला ब्राह्मणाचे रक्षण बुद्धिमानांनी निश्चित केले.
मन्त्राणां कल्पना चैव विधिदृष्टिषु कर्मसु
विधीप्रमाणे कर्मामध्ये मंत्रांची मांडणीसुद्धा केली गेली.
अस्तोभमनवद्यं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः
ज्यात पुनरुक्ती किंवा दोष नाही, असे सूत्र जाणकार सूत्रज्ञ ओळखतात.