लोपामुद्रा च धर्मज्ञा या च कोशीतिका स्मृता
धर्म जाणणारी लोपाामुद्रा आणि कोशीतिकाही स्मरणात आहेत.
इत्येता मुख्यशः प्रोक्ता मया च ऋषिपुत्रकाः
या प्रमुख ऋषिपुत्रांची मी नावे सांगितली.
ईश्वरा मन्त्रवक्तार ऋषयो ह्यृषिकास्तथा
ईश्वर, मंत्र बोलणारे, ऋषी आणि ऋषिका हेही आहेत.
ईश्वराणामृषीणां च ऋषिकाणां सहात्मजैः
ईश्वर, ऋषी आणि ऋषिका, त्यांच्या पुत्रांसह.
तत्राज्ञायुक्तमद्वैतं दीप्तं गंभीरशब्दवत्
तेथे आज्ञेने जोडलेले अद्वैत ज्ञान तेजस्वी आणि गंभीर शब्दांनी युक्त आहे.
सर्वभूतान्यभूतं च परिदानं च यद्भवेत्
सर्व जीवांत नसलेली जी अर्पणं किंवा जी काही देणगी असेल ती.
यत्किञ्चिन्मन्त्रसंयुक्तं तत्र नामविभक्तिभिः
जे काही मंत्रांनी युक्त आहे, तेथे नावांच्या भेदांसह आहे.
नैगमैर्विविधैः शब्दैर्निपातैर्बहुलं च यत्
जेथे विविध शब्द, उपयोग आणि अनेक जोडणींनी भरपूर आहे.
अविस्पष्टपदं यच्च यच्च स्याद्बहुसंशयम्
जेथे शब्द अस्पष्ट आहेत किंवा जेथे अनेक शंका आहेत.
हेतुदृष्टान्त बहुलं चित्रशब्दमपार्थकम्
कारण आणि दृष्टांत भरपूर, विचित्र शब्द आणि अर्थहीन गोष्टी ज्या आहेत.
मिश्रा इति समाख्याताः प्रभावादृषितां गाताः
त्या ऋषींच्या सामर्थ्यामुळे रचलेल्या मंत्रांना 'मिश्र' असे नाव पडले आहे.
भूतभव्यभवज्ज्ञान जन्मदुःखचिकित्सनम्
भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्य यांचे ज्ञान आणि जन्माच्या दुःखावर उपाय सांगितला आहे.
धर्मशास्त्रप्रणेतारो महिम्ना सर्वगाश्च वै
धर्मशास्त्रांचे कर्ते त्यांच्या मोठेपणामुळे सर्वत्र आहेत.
बृहस्पतिश्च शुक्रश्च व्यासः सारस्वतस्तथा
बृहस्पती, शुक्र, व्यास आणि सारस्वत हे देखील त्यात आहेत.
यस्मादवारजाः संतः पूर्वेभ्यो मेधयाधिकाः
कारण नंतर जन्मलेले, ज्यांची बुद्धी जास्त आहे, ते पूर्वीच्या लोकांपेक्षा श्रेष्ठ ठरतात.
यस्मिन्कालो न चं वयः प्रमाणमृषिभावने
त्या काळात वय हे ऋषी मानण्याचे मापदंड नसते.
यस्माद्बुद्ध्या च वर्षीयान्बलो ऽपि श्रुतवानृषिः
कारण वयाने लहान असला तरी, ज्याच्याकडे ज्ञान आणि ऐकलेले बळ आहे, तोच ऋषी मानला जातो.
विनियुक्तावसानां तु तामृचं परिचक्षते
ज्याचा शेवट ठरलेला असतो, त्याला जाणकार 'ऋच्' म्हणतात.
अतियुक्तावसानं च तद्यजुर्वै प्रचक्षते
ज्याचा शेवट जास्त वाढवलेला असतो, त्याला 'यजुस्' असे सांगितले जाते.
पञ्चमः प्रतिहोत्रश्च षष्ठमाहुरुपद्रवम्
पाचवे 'प्रतिहोत्र' असे म्हणतात आणि सहावे 'उपद्रव' असे ओळखले जाते.
पञ्चविन्ध्य इति प्रोक्तं ह्रीङ्कारः प्रणवादृते
'पंचविंध्य' असे नाव आहे, 'ह्रीं' या अक्षराला, पण 'प्रणव' सोडून.
आशास्तिस्तु प्रसंख्याता विलापः परिदेवना
इच्छा, विलाप आणि शोक यांची मोजणी केली जाते.
एतत्तु सर्वविद्यानां विहितं मन्त्रलक्षणम्
सर्व विद्यांसाठी मंत्रांचे हेच ठरवलेले लक्षण आहे.
मूर्तिर्निन्दा प्रशंसा चाक्रोशस्तोषस्तथैव च
रूप, निंदा, स्तुती, शिवी आणि समाधान हे देखील त्यात येतात.
मन्त्रभेदांश्च वक्ष्यामि चतुर्विशतिलक्षणान्
मी मंत्रांच्या चोवीस प्रकारांची लक्षणे सांगणार आहे.
अभिशापो विशापश्च प्रश्नः प्रतिवचस्तथा
शाप, प्रत्युत्तरशाप, प्रश्न आणि उत्तर हे देखील आहेत.
वियोगा ह्यभियोगाश्च कथा संस्था वरश्च वै
वियोग, आरोप, कथा, समाप्ती आणि निवड हेही आहेत.
विलापश्चेति मन्त्राणां चतुर्विंशतिरुद्धृताः
विलाप यासह मंत्रांचे चोवीस प्रकार सांगितले आहेत.
हेतु र्निर्वचनं निन्दा प्रशस्तिः संशयो निधिः
कारण, अर्थस्पष्टता, निंदा, स्तुती, शंका आणि धनसाठा—
उपमा च दशैते वै विधयो ब्राह्मणस्य तु
उपमा यासह ही दहा ब्राह्मणाच्या उपायांची रूपे आहेत.