अविभागे तु वेदानामनिर्देश्ये तमोमये
जेव्हा वेद अविभाज्य आणि अस्पष्ट, अंधकारमय असतात,
चेतनाबुद्धिपूर्वं तु चेतनेन प्रवर्त्तते
मग चेतना आणि बुद्धी प्रथम येतात आणि चेतनेमुळे कृती घडते.
चेतनाधिष्ठितं सत्त्वं प्रवर्त्तति गुणात्मकम्
चेतनेच्या अधीन असलेले सत्त्व गुणांनुसार वागते.
विषयो विषयित्वाच्च अर्थेर्ऽथत्वात्तथैव च
विषय आणि विषयकर्ता, तसेच अर्थ आणि अर्थता यांच्या संबंधातून,
संसिध्यन्ति तदा व्यक्ताः क्रमेण महदादयः
मग महत् वगैरे प्रकट तत्त्वे एकामागून एक सिद्ध होतात.
भूतभेदाश्च भूतेभ्यो जज्ञिरे स्म परस्परम्
भूतांच्या विभागांचे जन्म परस्परांपासूनच होतात.
यथोल्मुकात्तु त्रुटयः एककालाद्भवन्ति हि
जसे अग्नीच्या काडीपासून ठिणग्या एकाच वेळी निघतात तसेच.
यथान्धकारे खद्योतः सहसा संप्रदृश्यते
जसे अंधारात काजवा अचानक दिसतो.
स माहन्सशरीरस्तु यत्रैवायमवर्त्तत
तो महान आत्मा, आपल्या देहात, तिथेच अस्तित्वात होता.
महांस्तु तमसः पारे वैलक्षण्याद्विभाव्यते
महत्त्व हे अंधाराच्या पलीकडे, त्याच्या वेगळेपणामुळे ओळखता येते.
बुद्धिर्विवर्त्तमानस्य प्रादुर्भूता चतुर्विधा
विकसित होणाऱ्या जीवाची बुद्धी चार प्रकारांनी प्रकट झाली.
सांसिद्धिकान्यथैतानि विज्ञेयानि नरस्य वै
ही बुद्धी माणसात जन्मजात किंवा अन्य प्रकारे समजावी.
अनुशेते यतः सर्वान्क्षेत्रज्ञानमथापि वा
कारण सर्व क्षेत्रज्ञान त्यावर आधारलेले असते किंवा त्यातूनच उत्पन्न होते.
यस्माद्वुद्ध्यानुशेते च तस्माद्वोधात्मकः स वै
बुद्धी त्यावर आधारलेली असल्याने, ते खरे ज्ञानस्वरूप आहे.
एवं विवृत्तः क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानाभिसंहितः
अशा प्रकारे क्षेत्रज्ञ, क्षेत्रज्ञानासह प्रकट होतो.
परं ह्यर्षयते यस्मात्परमर्षित्वमस्य तत्
कारण तो परम सत्याचे दर्शन करतो, म्हणून त्याचे सर्वोच्च दर्शन मानले जाते.
यस्मादेव स्वयं भूतस्तस्माच्चाप्यृषिता स्मृता
तो स्वतः अस्तित्वात असल्यामुळे, त्याला 'द्रष्टा' असेही म्हणतात.
यस्मादुत्पद्यमानैस्तैर्महान्परिगतः परः
उत्पन्न होणाऱ्यांनी महत्त्व व्यापले असल्याने, ते श्रेष्ठ आहे.
तस्मान्महर्षयः प्रोक्ता बुद्धेः परम दर्शिना
म्हणून बुद्धीचे परम सत्य पाहणाऱ्यांना महर्षी म्हणतात.
अहङ्कारं तपश्चैव ऋषन्ति ऋषितां गताः
महर्षीपद प्राप्त झाल्यावर, त्यांनी अहंकार व तपावर प्रभुत्व मिळवले.
ऋषिपुत्रा ऋषीकास्तु मैथुनाद्गर्भसंभवाः
ऋषींची मुले, ज्यांना ऋषिका म्हणतात, मैथुनातून गर्भधारण होऊन जन्मतात.
सप्तषर्यस्त तस्ते च परसत्यस्य दर्शनाः
ते सात ऋषी आणि त्यांचे वंशज, हे परम सत्याचे द्रष्टे आहेत.
ऋषन्ति ते ऋतं यस्माद्विशेषांश्चैव तत्त्वतः
ते ऋषी म्हणून ओळखले जातात, कारण ते ऋत व त्यातील विशेष तत्त्वे जाणतात.
अव्यक्तात्मा महानात्माहङ्कारात्मा तथैव च
अव्यक्त आत्मा, महत्त्व आत्मा आणि अहंकार आत्मा असेही आहेत.
इत्येता ऋषिजातीस्ता नामभिः पञ्च वै शृणु
ही पाच ऋषिजाती आहेत, त्यांची नावे ऐक.
मनुर्दक्षो वसिष्टश्च पुलस्त्यश्चेति ते दश
मनु, दक्ष, वसिष्ठ आणि पुलस्त्य—हे दहा आहेत.
परत्वेनर्षयो यस्मात्स्मृतास्तस्मान्महर्षयः
जे ऋषी श्रेष्ठ मानले जातात, म्हणून त्यांना महर्षी म्हणतात.
काव्यो बृहस्पतिश्चैव कश्यपश्व्यवनस्तथा
काव्य, बृहस्पती, कश्यप आणि व्यवन हेही आहेत.
कर्दमो विश्रवाः शक्तिर्वालखिल्यास्तथार्वतः
कर्दम, विश्रवा, शक्ती आणि वालखिल्य हे देखील आहेत.
ऋषिपुत्रानृ षीकांस्तु गर्भोत्पन्नान्निबोधत
आता ऋषींच्या पोटी जन्मलेल्या पुत्रांची माहिती ऐका.