अत्र वो वर्णयिष्यामि विधिं मन्वन्तरस्य यः
इथे मी तुम्हाला मन्वंतराचा विधी सांगणार आहे.
प्रतिमन्वन्तरे चैव श्रुतिरन्या विधीयते
प्रत्येक मन्वंतरात नवी परंपरा निर्माण होते.
आभूतसंप्लवस्यापि वर्ज्यैकं शतरुद्रियम्
संपूर्ण सृष्टीच्या प्रलयात देखील फक्त शतरुद्राचा अपवाद असतो.
द्रव्यस्तोत्रं गुणस्तोत्रं फलस्तोत्रं तथैव च
द्रव्यांसाठी स्तोत्र, गुणांसाठी स्तोत्र आणि फळांसाठीही स्तोत्र असतात.
मन्वन्तरेषु सर्वेषु यथा देवा भवन्ति ये
सर्व मन्वंतरांमध्ये देव जसे निर्माण होतात तसेच असतात.
एवं मन्त्रगणानां तु समुत्पत्तिश्चतुर्विधा
मंत्रांच्या समूहांची उत्पत्ती चार प्रकारची असते.
ऋषीणां तप्यतामुग्रं तपः परमदुष्करम्
ऋषी कठीण आणि अत्यंत कठोर तप करतात.
असंतोषाद्भया द्दुःखात्सुखाच्छोकाच्च पञ्चधा
असमाधान, भीती, दुःख, सुख आणि शोक या पाच कारणांमुळे.
ऋषीणां यदृषित्वं हि तद्वक्ष्यामीह लक्षणैः
ऋषींच्या ऋषित्वाची लक्षणे मी आता सांगतो.
अतस्त्वृषीणां वक्ष्यामि तत्र ह्यार्षसमुद्भवम्
म्हणून त्या संदर्भात मी ऋषींच्या उत्पत्तीचे वर्णन करतो.
अविभागे तु वेदानामनिर्देश्ये तमोमये
जेव्हा वेद अविभाज्य आणि अस्पष्ट, अंधकारमय असतात,
चेतनाबुद्धिपूर्वं तु चेतनेन प्रवर्त्तते
मग चेतना आणि बुद्धी प्रथम येतात आणि चेतनेमुळे कृती घडते.
चेतनाधिष्ठितं सत्त्वं प्रवर्त्तति गुणात्मकम्
चेतनेच्या अधीन असलेले सत्त्व गुणांनुसार वागते.
विषयो विषयित्वाच्च अर्थेर्ऽथत्वात्तथैव च
विषय आणि विषयकर्ता, तसेच अर्थ आणि अर्थता यांच्या संबंधातून,
संसिध्यन्ति तदा व्यक्ताः क्रमेण महदादयः
मग महत् वगैरे प्रकट तत्त्वे एकामागून एक सिद्ध होतात.
भूतभेदाश्च भूतेभ्यो जज्ञिरे स्म परस्परम्
भूतांच्या विभागांचे जन्म परस्परांपासूनच होतात.
यथोल्मुकात्तु त्रुटयः एककालाद्भवन्ति हि
जसे अग्नीच्या काडीपासून ठिणग्या एकाच वेळी निघतात तसेच.
यथान्धकारे खद्योतः सहसा संप्रदृश्यते
जसे अंधारात काजवा अचानक दिसतो.
स माहन्सशरीरस्तु यत्रैवायमवर्त्तत
तो महान आत्मा, आपल्या देहात, तिथेच अस्तित्वात होता.
महांस्तु तमसः पारे वैलक्षण्याद्विभाव्यते
महत्त्व हे अंधाराच्या पलीकडे, त्याच्या वेगळेपणामुळे ओळखता येते.
बुद्धिर्विवर्त्तमानस्य प्रादुर्भूता चतुर्विधा
विकसित होणाऱ्या जीवाची बुद्धी चार प्रकारांनी प्रकट झाली.
सांसिद्धिकान्यथैतानि विज्ञेयानि नरस्य वै
ही बुद्धी माणसात जन्मजात किंवा अन्य प्रकारे समजावी.
अनुशेते यतः सर्वान्क्षेत्रज्ञानमथापि वा
कारण सर्व क्षेत्रज्ञान त्यावर आधारलेले असते किंवा त्यातूनच उत्पन्न होते.
यस्माद्वुद्ध्यानुशेते च तस्माद्वोधात्मकः स वै
बुद्धी त्यावर आधारलेली असल्याने, ते खरे ज्ञानस्वरूप आहे.
एवं विवृत्तः क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानाभिसंहितः
अशा प्रकारे क्षेत्रज्ञ, क्षेत्रज्ञानासह प्रकट होतो.
परं ह्यर्षयते यस्मात्परमर्षित्वमस्य तत्
कारण तो परम सत्याचे दर्शन करतो, म्हणून त्याचे सर्वोच्च दर्शन मानले जाते.
यस्मादेव स्वयं भूतस्तस्माच्चाप्यृषिता स्मृता
तो स्वतः अस्तित्वात असल्यामुळे, त्याला 'द्रष्टा' असेही म्हणतात.
यस्मादुत्पद्यमानैस्तैर्महान्परिगतः परः
उत्पन्न होणाऱ्यांनी महत्त्व व्यापले असल्याने, ते श्रेष्ठ आहे.
तस्मान्महर्षयः प्रोक्ता बुद्धेः परम दर्शिना
म्हणून बुद्धीचे परम सत्य पाहणाऱ्यांना महर्षी म्हणतात.
अहङ्कारं तपश्चैव ऋषन्ति ऋषितां गताः
महर्षीपद प्राप्त झाल्यावर, त्यांनी अहंकार व तपावर प्रभुत्व मिळवले.