दानं सत्यं तपो ज्ञानं विद्येज्या व्रजनं दया
दान, सत्य, तप, ज्ञान, विद्या, यज्ञ, यात्रा आणि दया—
शिष्टा यस्माच्चरन्त्येनं मनुः सप्तर्षयस्तु वै
कारण श्रेष्ठ, मनू आणि सप्तर्षी हे सर्व तो धर्म आचरणात आणतात—
विज्ञेयः श्रवणाच्छ्रौतः स्मरणात्स्मार्त्त उच्यते
ऐकून समजलेली गोष्ट 'श्रौत' म्हणतात; आठवणीतून समजलेली 'स्मार्त' म्हणतात.
प्रत्यङ्गानि च वक्ष्यामि धर्मस्येह तु लक्षणम्
आता मी धर्माच्या उपअंगांचे आणि गुणधर्मांचे स्पष्टीकरण करतो.
यथा भूतप्रवादस्तु इत्येतत्सत्यलक्षणम्
जशी वस्तुस्थिती आहे तशीच बोलणे, हेच सत्याचे लक्षण आहे.
इत्येतत्तपसो रूपं सुघोरं सुदुरा सदम्
हेच खरे तपाचे रूप आहे—तीव्र आणि सहन करायला अतिशय कठीण.
ऋत्विजां दक्षिणानां च संयोगो यज्ञ उच्यते
ऋत्विज आणि दक्षिणा यांचा संयोग झाला की त्याला यज्ञ म्हणतात.
प्रवर्त्तन्ते समा दृष्टिः कृत्स्नाप्येषा दया स्मृता
सर्वांना सारखेच पाहणे, ह्यालाच दया म्हणतात.
वाङ्मनःकर्मभिर्वेत्ति तितिक्षैषा क्षमा स्मृता
वाणी, मन आणि कृती यांनी सहन करणे, ह्यालाच क्षमा म्हणतात.
परस्वानामनादानमलोभ इति कीर्त्यते
इतरांचे धन न घेणे, ह्यालाच अलोभ असे म्हणतात.
निवृत्तिर्ब्रह्मचर्यं तदच्छिद्रं तप उच्यते
संयम आणि अखंड ब्रह्मचर्य, हेच खरे तप आहे.
मिथ्या न संप्रवर्त्तन्ते शामस्यैतत्तु लक्षमम्
खोटेपणा उत्पन्न होत नाही, हेच शमाचे लक्षण आहे.
न क्रुद्ध्येत प्रतिहतः स जितात्मा विभाव्यते
कोणी अपमान केला तरी राग न येणे, ह्यालाच जितेंद्रिय म्हणतात.
तत्तद्गुणवते देयमित्येतद्दानलक्षणम्
ज्यांच्यात योग्य गुण आहेत त्यांना दान देणे, हेच दानाचे लक्षण आहे.
तत्र नैश्रेयसं ज्येष्ठं कनिष्ठं स्वार्थसिद्धये
त्यात सर्वश्रेष्ठ ते परमकल्याणासाठी, आणि कनिष्ठ ते फक्त स्वतःच्या फायद्यासाठी असते.
श्रुतिस्मृतिभ्यां विहितो धर्मो वर्माश्रमात्मकः
श्रुती आणि स्मृती यांनी सांगितलेला धर्म, हा आश्रम आणि कर्तव्यांनी युक्त असतो.
अप्रद्वेषोह्यनि ष्टेषु तथेष्टस्याभिनन्दनम्
जे अप्रिय आहेत त्यांच्यावर द्वेष न ठेवणे, आणि जे प्रिय आहेत त्यात आनंद मानणे.
संन्यासः कर्मणां न्यासः कृतानामकृतैः सह
संपूर्ण कर्मांचा, केलेल्या आणि न केलेल्या, त्याग करणे म्हणजे संन्यास.
व्यक्ता ये विशेषास्ते विकारे ऽस्मिन्नचेतने
जे वेगळेपण दिसते ते या जड वस्तूमधील बदल आहेत.
प्रत्यङ्गानां तु धर्मस्य त्वित्येतल्लक्षणं स्मृतम्
धर्माच्या उपअंगांची हीच लक्षणे मानली जातात.
अत्र वो वर्णयिष्यामि विधिं मन्वन्तरस्य यः
इथे मी तुम्हाला मन्वंतराचा विधी सांगणार आहे.
प्रतिमन्वन्तरे चैव श्रुतिरन्या विधीयते
प्रत्येक मन्वंतरात नवी परंपरा निर्माण होते.
आभूतसंप्लवस्यापि वर्ज्यैकं शतरुद्रियम्
संपूर्ण सृष्टीच्या प्रलयात देखील फक्त शतरुद्राचा अपवाद असतो.
द्रव्यस्तोत्रं गुणस्तोत्रं फलस्तोत्रं तथैव च
द्रव्यांसाठी स्तोत्र, गुणांसाठी स्तोत्र आणि फळांसाठीही स्तोत्र असतात.
मन्वन्तरेषु सर्वेषु यथा देवा भवन्ति ये
सर्व मन्वंतरांमध्ये देव जसे निर्माण होतात तसेच असतात.
एवं मन्त्रगणानां तु समुत्पत्तिश्चतुर्विधा
मंत्रांच्या समूहांची उत्पत्ती चार प्रकारची असते.
ऋषीणां तप्यतामुग्रं तपः परमदुष्करम्
ऋषी कठीण आणि अत्यंत कठोर तप करतात.
असंतोषाद्भया द्दुःखात्सुखाच्छोकाच्च पञ्चधा
असमाधान, भीती, दुःख, सुख आणि शोक या पाच कारणांमुळे.
ऋषीणां यदृषित्वं हि तद्वक्ष्यामीह लक्षणैः
ऋषींच्या ऋषित्वाची लक्षणे मी आता सांगतो.
अतस्त्वृषीणां वक्ष्यामि तत्र ह्यार्षसमुद्भवम्
म्हणून त्या संदर्भात मी ऋषींच्या उत्पत्तीचे वर्णन करतो.