न क्रुध्यन्ति न त्दृष्यन्ति जितात्मानस्तु ते स्मृताः
ते कधीच रागावत नाहीत, आणि तसे करतानाही दिसत नाहीत; स्वतःवर विजय मिळवलेल्यांना असेच ओळखले जाते,
ब्रह्मक्षत्रविशो यस्माद्युक्तास्तस्मा द्द्विजातयः
ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य हे एकत्र असल्यामुळे त्यांना द्विज म्हणतात,
श्रौतस्मार्तस्य धर्मस्य ज्ञानाद्धर्मज्ञ उच्यते
श्रुती आणि स्मृती या धर्माचे ज्ञान ज्याला आहे, त्याला धर्मज्ञ म्हणतात,
गृहाणां साधनाच्चैव गृहस्थः साधुरुच्यते
गृहस्थांच्या साधनांमुळे, गृहस्थालाही सज्जन म्हणतात.
यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात्
जो साधू योगाच्या साधनेसाठी प्रयत्न करतो, त्याला पुण्यवान म्हणतात.
गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो यतिस्तथा
गृहस्थ, ब्रह्मचारी, वानप्रस्थ आणि तसेच यती—
अयं धर्मो ह्ययं नेति विन्दते भिन्नदर्शनाः
'हे धर्म आहे, हे नाही,' असे वेगवेगळ्या मतांचे लोक ठरवतात.
कुशलाकुशलं कर्म धर्माधर्माविह स्मृताम्
कर्माला येथे कुशल किंवा अकुशल, तसेच धर्म किंवा अधर्म असे म्हटले जाते.
अधारणामहत्त्वे च अधर्म इति चोच्यते
जेथे आधार किंवा मोठेपणा नसतो, तेव्हा ते अधर्म मानले जाते.
अधर्मश्चानिष्टफलोह्याचार्यैरुपदिश्यते
अधर्माचे फळ अप्रिय असते, असे आचार्य सांगतात.
सम्यग्विनीता ऋजवस्तानाचार्यान्प्रजक्षते
जे नीट शिकलेले आणि सरळ आहेत, त्यांना आचार्य म्हणतात.
आचिनोति च शास्त्राणि आचार्यस्तेन चोच्यते
जो शास्त्र गोळा करतो, त्यालाही म्हणून आचार्य म्हणतात.
दाराग्निहोत्रसम्बन्धाद्द्विधा श्रौतस्य लक्षणम्
पत्नी आणि अग्निहोत्र यांचा संबंध असल्यामुळे श्रौत कर्माची दोन रूपे आहेत.
पूर्वेभ्यो वेदयित्वेह श्रौतं सप्तर्ष यो ऽब्रुवन्
येथे सप्तर्षींनी पूर्वजांकडून वेद शिकून श्रौत धर्म सांगितला.
मन्वन्तरस्यातीतस्य स्मृत्वाचारान्मनुर्जगौ
मागील मन्वंतरातील आचार आठवून मनूंनी तो सांगितला.
स एष विविधो धर्मः शिष्टाचार इहोच्यते
म्हणून येथे हा विविध धर्म श्रेष्ठांच्या आचाररूपाने ओळखला जातो.
मन्वन्तरेषु ये शिष्टा इह तिष्ठन्ति धार्मिकाः
मन्वंतरांत जे श्रेष्ठ धर्मनिष्ठ लोक येथे राहतात—
धर्मार्थं ये च तिष्ठन्ति ताञ्छिष्टान्वै प्रचक्षते
आणि जे धर्मासाठी येथे वावरतात, त्यांनाच श्रेष्ठ म्हणतात.
तैः शिष्टैश्चरितो धर्मः सम्यगेव युगे युगे
त्या श्रेष्ठांनी जो धर्म आचरला, तो प्रत्येक युगात योग्य असतो.
शिष्टैराचर्यते यस्मान्मनुना च पुनः पुनः
कारण तो धर्म श्रेष्ठांनी आणि पुन्हा पुन्हा मनूंनी आचरला आहे.
दानं सत्यं तपो ज्ञानं विद्येज्या व्रजनं दया
दान, सत्य, तप, ज्ञान, विद्या, यज्ञ, यात्रा आणि दया—
शिष्टा यस्माच्चरन्त्येनं मनुः सप्तर्षयस्तु वै
कारण श्रेष्ठ, मनू आणि सप्तर्षी हे सर्व तो धर्म आचरणात आणतात—
विज्ञेयः श्रवणाच्छ्रौतः स्मरणात्स्मार्त्त उच्यते
ऐकून समजलेली गोष्ट 'श्रौत' म्हणतात; आठवणीतून समजलेली 'स्मार्त' म्हणतात.
प्रत्यङ्गानि च वक्ष्यामि धर्मस्येह तु लक्षणम्
आता मी धर्माच्या उपअंगांचे आणि गुणधर्मांचे स्पष्टीकरण करतो.
यथा भूतप्रवादस्तु इत्येतत्सत्यलक्षणम्
जशी वस्तुस्थिती आहे तशीच बोलणे, हेच सत्याचे लक्षण आहे.
इत्येतत्तपसो रूपं सुघोरं सुदुरा सदम्
हेच खरे तपाचे रूप आहे—तीव्र आणि सहन करायला अतिशय कठीण.
ऋत्विजां दक्षिणानां च संयोगो यज्ञ उच्यते
ऋत्विज आणि दक्षिणा यांचा संयोग झाला की त्याला यज्ञ म्हणतात.
प्रवर्त्तन्ते समा दृष्टिः कृत्स्नाप्येषा दया स्मृता
सर्वांना सारखेच पाहणे, ह्यालाच दया म्हणतात.
वाङ्मनःकर्मभिर्वेत्ति तितिक्षैषा क्षमा स्मृता
वाणी, मन आणि कृती यांनी सहन करणे, ह्यालाच क्षमा म्हणतात.
परस्वानामनादानमलोभ इति कीर्त्यते
इतरांचे धन न घेणे, ह्यालाच अलोभ असे म्हणतात.