षट्सप्तत्यङ्गुलोत्सेधः पशूनां ककुदस्तु वै
जनावरांच्या गळ्यावरील कुबड्याची उंची छप्पन्न बोटांची असते,
अङ्गुलानां सहस्रं तु चत्वारिंशाङ्गुलैर्विना
एक हजार बोटांची माप, त्यात चाळीस बोटे वजा,
मानुषस्य शरीरस्य सन्निवेशस्तु यादृशः
माणसाच्या शरीराची रचना अशीच आहे,
बुद्ध्यातिशययुक्तश्च देवानां काय उच्यते
देवतांच्या शरीराला विशेष बुद्धी असते असे सांगितले जाते,
इत्येते वै परिक्रान्ता भावा ये दिव्यमानुषाः
अशा प्रकारे हे दिव्य आणि मानवी रूपे सांगितली गेली,
गावो ह्यजावयो ऽश्वाश्च हस्तिनः पक्षिणो नगाः
गायी, मेंढ्या, घोडे, हत्ती, पक्षी आणि झाडे,
देवस्थानेषु जायन्ते तद्रूपा एव ते पुनः
देवतांच्या ठिकाणी जन्म घेतात आणि पुन्हा त्याच रूपात दिसतात,
तेषां रूपानुरूपैस्तु प्रमाणैः स्थाणुजङ्गमैः
त्यांच्या रूपानुसारच, स्थिर आणि चल प्राण्यांचे माप असते,
अतः शिष्टान्प्रवक्ष्यामि सतः साधूंस्तथैव च
आता मी उरलेल्यांबद्दल सांगतो, तसेच जे सज्जन आहेत त्यांच्याबद्दलही,
साजात्याद्ब्रह्मणस्त्वेते तेन सन्तः प्रचक्षते
हे सर्व ब्रह्मामधूनच जन्मलेले आहेत, म्हणून त्यांना सज्जन म्हणतात,
न क्रुध्यन्ति न त्दृष्यन्ति जितात्मानस्तु ते स्मृताः
ते कधीच रागावत नाहीत, आणि तसे करतानाही दिसत नाहीत; स्वतःवर विजय मिळवलेल्यांना असेच ओळखले जाते,
ब्रह्मक्षत्रविशो यस्माद्युक्तास्तस्मा द्द्विजातयः
ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य हे एकत्र असल्यामुळे त्यांना द्विज म्हणतात,
श्रौतस्मार्तस्य धर्मस्य ज्ञानाद्धर्मज्ञ उच्यते
श्रुती आणि स्मृती या धर्माचे ज्ञान ज्याला आहे, त्याला धर्मज्ञ म्हणतात,
गृहाणां साधनाच्चैव गृहस्थः साधुरुच्यते
गृहस्थांच्या साधनांमुळे, गृहस्थालाही सज्जन म्हणतात.
यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात्
जो साधू योगाच्या साधनेसाठी प्रयत्न करतो, त्याला पुण्यवान म्हणतात.
गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो यतिस्तथा
गृहस्थ, ब्रह्मचारी, वानप्रस्थ आणि तसेच यती—
अयं धर्मो ह्ययं नेति विन्दते भिन्नदर्शनाः
'हे धर्म आहे, हे नाही,' असे वेगवेगळ्या मतांचे लोक ठरवतात.
कुशलाकुशलं कर्म धर्माधर्माविह स्मृताम्
कर्माला येथे कुशल किंवा अकुशल, तसेच धर्म किंवा अधर्म असे म्हटले जाते.
अधारणामहत्त्वे च अधर्म इति चोच्यते
जेथे आधार किंवा मोठेपणा नसतो, तेव्हा ते अधर्म मानले जाते.
अधर्मश्चानिष्टफलोह्याचार्यैरुपदिश्यते
अधर्माचे फळ अप्रिय असते, असे आचार्य सांगतात.
सम्यग्विनीता ऋजवस्तानाचार्यान्प्रजक्षते
जे नीट शिकलेले आणि सरळ आहेत, त्यांना आचार्य म्हणतात.
आचिनोति च शास्त्राणि आचार्यस्तेन चोच्यते
जो शास्त्र गोळा करतो, त्यालाही म्हणून आचार्य म्हणतात.
दाराग्निहोत्रसम्बन्धाद्द्विधा श्रौतस्य लक्षणम्
पत्नी आणि अग्निहोत्र यांचा संबंध असल्यामुळे श्रौत कर्माची दोन रूपे आहेत.
पूर्वेभ्यो वेदयित्वेह श्रौतं सप्तर्ष यो ऽब्रुवन्
येथे सप्तर्षींनी पूर्वजांकडून वेद शिकून श्रौत धर्म सांगितला.
मन्वन्तरस्यातीतस्य स्मृत्वाचारान्मनुर्जगौ
मागील मन्वंतरातील आचार आठवून मनूंनी तो सांगितला.
स एष विविधो धर्मः शिष्टाचार इहोच्यते
म्हणून येथे हा विविध धर्म श्रेष्ठांच्या आचाररूपाने ओळखला जातो.
मन्वन्तरेषु ये शिष्टा इह तिष्ठन्ति धार्मिकाः
मन्वंतरांत जे श्रेष्ठ धर्मनिष्ठ लोक येथे राहतात—
धर्मार्थं ये च तिष्ठन्ति ताञ्छिष्टान्वै प्रचक्षते
आणि जे धर्मासाठी येथे वावरतात, त्यांनाच श्रेष्ठ म्हणतात.
तैः शिष्टैश्चरितो धर्मः सम्यगेव युगे युगे
त्या श्रेष्ठांनी जो धर्म आचरला, तो प्रत्येक युगात योग्य असतो.
शिष्टैराचर्यते यस्मान्मनुना च पुनः पुनः
कारण तो धर्म श्रेष्ठांनी आणि पुन्हा पुन्हा मनूंनी आचरला आहे.