निशायामिव खद्योतः प्रापृट्काले ततस्ततः
रात्रीच्या वेळी काजव्याप्रमाणे, प्रलयकाळात इथे-तिथे.
अनुमानादसंमूढो भूमेरद्धरणं प्रति
अनुमानावरून, कोणतीही गोंधळ न करता, पृथ्वीच्या आधाराबद्दल.
ततो महात्मा मनसा दिव्यरूपम चिन्तयत्
मग त्या महात्म्याने आपल्या मनाने दिव्य रूपाची कल्पना केली.
किं तु रूपमहं कृत्वा सलिलादुद्धरे महीम्
पण मी कोणते रूप घेऊन, ते निर्माण करून, पाण्यातून पृथ्वी उचलू?
उदृश्यं सर्वभूतानां वाङ्मयं ब्रह्मसंज्ञितम्
सर्व जीवांना दिसणारे, वाणीपासून बनलेले, ब्रह्म नावाने ओळखले जाणारे रूप.
नीलमेघप्रतीकाशं मेघस्तनितनिःस्वनम्
गडद मेघासारखे दिसणारे, मेघांच्या गडगडाटासारखा आवाज असलेले.
विद्युदग्निप्रतिकाशमादित्यसमतेजसम्
तो विजेसारखा आणि आगीतल्या ज्वाळेसारखा तेजस्वी होता, त्याचं तेज सूर्याइतकं उजळ होतं.
पीनोन्नतकटीदेशं वृषलक्षणपूजितम्
त्याची कंबर भरदार आणि उठावदार होती, वृषभाच्या चिन्हांनी ती गौरवली गेली होती.
पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम्
पृथ्वीला वर काढण्यासाठी तो रसातळात गेला.
अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः
त्याची जीभ अग्नीप्रमाणे होती, केस कुशासारखे होते, डोकं ब्रह्मासारखं होतं आणि तो मोठ्या तपस्येने युक्त होता.
प्राग्वंशकायो द्युतिमान् नानादीक्षाभिरन्वितः
त्याचं शरीर पूर्व दिशेसारखं तेजस्वी होतं, विविध दीक्षांनी ते सुशोभित झालं होतं.
उपाकर्मरुचिश्चैव प्रवर्ग्यावर्तभूषणः
त्याच्याकडे कर्मारंभाचा तेज होता आणि प्रवर्ग्याच्या वलयाने तो अलंकृत होता.
मायापत्नीसहायो वै गिरिशृङ्गमिवोच्छ्रयः
मायेच्या रूपातील पत्नीच्या सोबतीने तो डोंगरशिखरासारखा उंच उभा राहिला.
आज्यगन्धः स्रुवस्तुण्डः सामघोषस्वनो महान्
त्याच्याजवळ तुपाचा सुगंध होता, तोंड स्रुवासारखं होतं आणि त्याचा आवाज सामगानाच्या गजरासारखा घुमत होता.
प्रायश्चित्तनखो घोरः पशुजानुर्महामखः
त्याचे नख प्रायश्चित्तासारखे होते, तो भयंकर होता, त्याची गुडघी पशूंसारखी होती आणि तोच मोठा यज्ञ होता.
वाद्यन्तरात्मसत्रस्य नास्मिकासो मशोणितः
तो यज्ञातील वाद्यांचा अंतरात्मा होता, त्याच्यात मांस किंवा रक्त नव्हतं.
अग्निसंछादितां भूमिं समामिच्छन्प्रजापतिम्
अग्नीने झाकलेली पृथ्वी मिळवण्यासाठी त्याने प्रजापतीकडे जाऊन मागणी केली.
पृथक् तास्तु समीकृत्य पृथिव्यां सो ऽचिनोद्गिरीन्
त्याने त्या वेगळ्या करून पृथ्वीवर डोंगरांची रचना केली.
देनाग्निना विलीनास्ते पर्वता भुवि सर्वशः
ते डोंगर अग्नीने वितळून सगळ्या पृथ्वीवर पसरले.
निषिक्ता यत्रयत्रासंस्तत्रतत्राचलो ऽभवत्
जिथे जिथे ते ठेवले गेले, तिथे तिथे डोंगर उभे राहिले.
विश्वकर्मा विभजते कल्पादिषु पुनः पुनः
विश्वकर्मा प्रत्येक कल्पाच्या सुरुवातीला पुन्हा पुन्हा त्यांचं विभाजन करतो.
भूराद्यांश्चतुरो लोकान्पुनःपुनरकल्पयत्
त्याने भू पासून सुरू होणारे चारही लोक पुन्हा पुन्हा सजवले.
ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवाम् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः
स्वतः प्रकटलेले भगवंत ब्रह्मा, विविध सृष्टी निर्माण करण्याची इच्छा धरून,
तस्याभिध्यायतः सर्गं तदा वै बुद्धिपूर्वकम्
त्यांनी मनाशी सृष्टीचा विचार केला आणि मग विचारपूर्वक ती सृष्टी प्रकट झाली.
तमो मोहो महामोहस्तामिस्रो ह्यन्धसंज्ञितः
अंधार, गोंधळ, मोठा भ्रम, गडद काळोख आणि ज्याला पूर्ण अज्ञान म्हणतात, हे पाच प्रकार आहेत.
पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायत साभिमानिनः
सृष्टी ही ध्यान करणाऱ्यांसाठी आणि अभिमान असणाऱ्यांसाठी पाच प्रकारांनी अस्तित्वात आहे.
बहिरन्तश्चाप्रकाशस्तथानिःसंज्ञ एव च
बाहेर आणि आत कुठेही प्रकाश नसतो, आणि त्याचप्रमाणे तिथे जाणीवही नसते.
तस्माच्च संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः
त्यातूनच आपली खरी ओळख लपवलेली जी मुख्य झाडे आहेत, ती निर्माण झाली असे सांगितले जाते.
अप्रती तमनाः सोथ तदोत्पत्तिममन्यत
ज्यांना समजण्याची शक्ती नव्हती, त्यांनी त्यालाच आपल्या उत्पत्तीचे कारण मानले.
यस्मात्तिर्यग्विवर्त्तेत तिर्यकस्रोतस्ततः स्मृतः
कारण ते वाकड्या प्रवाहासारखे वळते, म्हणून त्याला आडवा प्रवाह असलेले म्हणतात.