सर्गे सर्गे तथा भेदा उत्पद्यन्ते तथैव तु
प्रत्येक सृष्टीमध्ये अशाच प्रकारे भेद निर्माण होतात.
मन्वन्तराणां सर्वेषामेतदेव तु लक्षणम्
सर्व मन्वंतरांचे हेच लक्षण आहे.
तथा न संतिष्ठति जीवलोकः क्षयोदयाभ्यां परिवर्त्तमानः
जगातील सर्व जीव सदा नाश आणि उत्पत्ती यामुळे बदलत राहतात, ते कधीच तसंच राहत नाही.
इत्येत ल्लक्षणं प्रोक्तं युगानां वै समासतः
अशीच युगांची लक्षणे संक्षिप्तपणे सांगितली आहेत.
मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि वै
एका मन्वंतरात सर्व अंतरकाळ सामावलेले असतात.
अनागतेषु तद्वच्च तर्कः कार्यो विजानता
जे अजून आलेले नाहीत, त्यांच्याबाबतही जाणकारांनी असाच विचार करावा.
तुल्याभिमानिनः सर्वे नामरूपैर्भवन्त्युत
समान मान मिळवणारे सर्वजण नाव आणि रूप घेऊन अस्तित्वात असतात.
ऋषयो मनवश्चैव सर्वे तुल्याः प्रयोजनैः
सर्व ऋषी आणि मनू हेही उद्देशाने समान आहेत.
युगस्वभावांश्च तथा विधत्ते वै सदा प्रभुः
प्रभू नेहमीच युगांचा स्वभाव तसा ठरवतो.
विस्तरेणानुपूर्व्या च स्थितिं वक्ष्ये युगेष्विह
मी येथे युगांतील स्थिती क्रमाने आणि विस्ताराने सांगणार आहे.
आसुरी सर्पगान्धर्वा पैशाची यक्षराक्षसी
आसुरी, सर्प, गंधर्व, पिशाची, यक्ष आणि राक्षसी.
पिशाचासुरगन्धर्वां यक्षराक्षसपन्नगाः
पिशाच, असुर, गंधर्व, यक्ष, राक्षस आणि सर्पज.
षण्णवत्यङ्गुलो त्सेधो ह्यष्टानां देवजन्मनाम्
आठ देवजन्मांची उंची शहाण्णव बोटांची आहे.
एतत्स्वाभाविकं तेषां प्रमाणमिति कुर्वते
हेच त्यांचे नैसर्गिक माप मानले जाते.
देवासुरप्रमाणं तु सप्तसप्तङ्गुलादसत्
देव आणि असुर यांचे माप सत्त्याहत्तर बोटे इतके सांगितले आहे.
देवासुरप्रमाणं तु उच्छ्रयात्कलिजैः स्मृतम्
कलियुगात देव आणि असुर यांची उंची एवढीच मानली जाते.
स्वेनाङ्गुलिप्रमाणेन ऊर्द्ध्वमापादमस्तकात्
आपल्या बोटाच्या मापाने, पायापासून डोक्यापर्यंत,
सर्वेषु युगकालेषु अतीतानागतेष्विह
सर्व युगांमध्ये, गेलेल्यात आणि येणाऱ्यात, येथे,
आपादतलमस्तिष्को नवतालो भवेत्तु यः
ज्याचे शरीर पायाच्या तळापासून डोक्याच्या शेंड्यापर्यंत नव्वद तालांएवढे आहे,
गवाश्वहस्तिनां चैव महिष स्यावरात्मनाम्
गायी, घोडे, हत्ती आणि वेगवेगळ्या प्रकारच्या म्हशी,
षट्सप्तत्यङ्गुलोत्सेधः पशूनां ककुदस्तु वै
जनावरांच्या गळ्यावरील कुबड्याची उंची छप्पन्न बोटांची असते,
अङ्गुलानां सहस्रं तु चत्वारिंशाङ्गुलैर्विना
एक हजार बोटांची माप, त्यात चाळीस बोटे वजा,
मानुषस्य शरीरस्य सन्निवेशस्तु यादृशः
माणसाच्या शरीराची रचना अशीच आहे,
बुद्ध्यातिशययुक्तश्च देवानां काय उच्यते
देवतांच्या शरीराला विशेष बुद्धी असते असे सांगितले जाते,
इत्येते वै परिक्रान्ता भावा ये दिव्यमानुषाः
अशा प्रकारे हे दिव्य आणि मानवी रूपे सांगितली गेली,
गावो ह्यजावयो ऽश्वाश्च हस्तिनः पक्षिणो नगाः
गायी, मेंढ्या, घोडे, हत्ती, पक्षी आणि झाडे,
देवस्थानेषु जायन्ते तद्रूपा एव ते पुनः
देवतांच्या ठिकाणी जन्म घेतात आणि पुन्हा त्याच रूपात दिसतात,
तेषां रूपानुरूपैस्तु प्रमाणैः स्थाणुजङ्गमैः
त्यांच्या रूपानुसारच, स्थिर आणि चल प्राण्यांचे माप असते,
अतः शिष्टान्प्रवक्ष्यामि सतः साधूंस्तथैव च
आता मी उरलेल्यांबद्दल सांगतो, तसेच जे सज्जन आहेत त्यांच्याबद्दलही,
साजात्याद्ब्रह्मणस्त्वेते तेन सन्तः प्रचक्षते
हे सर्व ब्रह्मामधूनच जन्मलेले आहेत, म्हणून त्यांना सज्जन म्हणतात,