यष्टव्यं पशुभिर्मे ध्यैरथ बीजैः फलैरपि
यज्ञासाठी पशू, धान्य आणि फळांनीही यज्ञ करावा.
यथेह देवता मन्त्रा हिंसालिङ्गा महर्षिभिः
इथे जसे देवतांसाठीचे मंत्र, महर्षींच्या मते, हिंसेचा अर्थ दर्शवतात,
तत्प्रामाण्यान्मया चोक्तं तस्मात्स प्राप्तुमर्हथ
त्याच प्रमाणावर मी हे सांगितले; त्यामुळे तुम्ही ते स्वीकारावे.
तथा प्रवततां यज्ञो ह्यन्यथा वो ऽनृतं वचः
यज्ञ असाच चालू द्या; अन्यथा तुमचे बोलणे खोटे ठरेल.
अवश्यभावितं दृष्ट्वा तमथो वाग्यताभवन्
हे टाळता येणार नाही हे पाहून, ते सर्व गप्प झाले.
ऊर्ध्वचारी वसुर्भूत्वा रसातलचरो ऽभवत्
जो वसु वर आकाशात संचार करत होता, तो आता पाताळात जाऊ लागला.
धर्माणां संशयच्छेत्ता राजा वसुरधोगतः
धर्मातील शंका दूर करणारा राजा वसु खाली पडला.
बहुद्वारस्य धर्मस्य सूक्ष्मा दूरतरा गतिः
धर्माचा मार्ग अनेक दारे असलेला, सूक्ष्म आणि दूरवर जाणारा आहे.
देवानृषीनुपादाय स्वायंभुवमृते मनुम्
स्वायंभुव मनु सोडून, देव किंवा ऋषी कोणालाही तो मार्ग गाठता आला नाही.
ऋषिकोटिसहस्राणि स्वतपोभिर्दिवं ययुः
कोट्यवधी ऋषींनी आपल्या तपाच्या बळावर स्वर्ग गाठला.
उञ्छमूलफलं शाकमुदपात्रं तपोधनाः
जे तपस्वी उंच धान्य, मूळ, फळ, शाक आणि पाणी यावरच जीवन जगतात—
अद्रोहश्चाप्य लोभश्च तपो भुतदया दमः
द्वेष न करणे, लोभ नसणे, तप, सर्व प्राण्यांवर दया आणि मनाचा संयम—
सनातनस्य धर्मस्य मूलमेतद्दुरासदम्
सनातन धर्माचे मूळ हे प्राप्त करणे कठीण आहे.
प्रियव्रतोत्तानपादौ ध्रुवो मेधातिथिर्वसुः
प्रियव्रत, उत्तानपाद, ध्रुव, मेधातिथी आणि वसु—
प्राजीनबर्हिः पर्जन्यो हविर्धानादयो नृपः
प्राजीनबर्ही, पर्जन्य, हविर्धान आणि इतर राजे—
राजर्षयो महासत्त्वा येषां कीर्त्तिः प्रतिष्ठिता
हे राजर्षी, जे महान सामर्थ्यवान होते आणि ज्यांची कीर्ती स्थिर आहे—
ब्रह्मणा तपसा सृष्टं जगद्विश्वमिदं पुरा
ब्रह्मदेवाने तप करून हे संपूर्ण जग पूर्वी निर्माण केले.
द्रव्यमन्त्रात्मको यज्ञस्तपस्त्वनशनात्मकम्
यज्ञ हा द्रव्य आणि मंत्रांनी बनलेला असतो; तप म्हणजे उपवासाने केलेले असते.
ब्राह्मं तु कर्म संन्यासाद्वैराग्यात्प्रकृतेर्जयम्
खरे ब्राह्मण कर्म म्हणजे संन्यास आणि वैराग्याने प्रकृतीवर विजय मिळवणे.
एवं विवादः सुमहान्य ज्ञस्यासीत्प्रवर्त्तने
अशा प्रकारे ज्ञानाच्या आरंभावर मोठा वाद निर्माण झाला.
ततस्तमृषयो दृष्ट्वा हतं धर्मबलेन तु
तेव्हा, धर्माच्या बळाने तो पराभूत झाल्याचे पाहून ऋषींनी—
गतेषु मुनिसंघेषु देवा यज्ञं समाप्नुवन्
मुनिसंघ निघून गेल्यावर, देवांनी यज्ञ पूर्ण केला.
ततः प्रभृति यज्ञो ऽयं युगैः सह विवर्त्तितः
त्या वेळेपासून हा यज्ञ युगांनुसार बदलत गेला.
तत्र त्रेतायुगे क्षीणे द्वापरं प्रतिपद्यते
तेथे त्रेतायुग संपल्यावर द्वापरयुग सुरू होते.
परिवृत्ते युगे तस्मिंस्ततस्ताभिः प्रणश्यति
त्या युगाचा अंत झाल्यावर त्या चालीरीती नष्ट होतात.
संभेदश्चैव वर्णानां कार्याणां च विपर्ययः
जातीत मिसळ आणि कर्तव्यांचा उलट फेर होतो.
एषा रजस्तमोयुक्ता प्रवृत्तिर्द्वापरे स्मृता
ही रज आणि तम यांनी युक्त अशी प्रवृत्ती द्वापरयुगात ओळखली जाते.
द्वापरे व्याकुलीभूत्वा प्रणश्यति कलौ युगे
द्वापरयुगात ही गोंधळलेली स्थिती कलियुगात नष्ट होते.
द्वैविध्यं प्रतिपद्येतेयुगे तस्मिञ्छ्रुति स्मृती
त्या युगात श्रुती आणि स्मृती यांचे दोन प्रकार होतात.
अनिश्चयाधिगमनाद्धर्मतत्त्वं न विद्यते
अनिश्चित ज्ञानामुळे धर्माचे खरे तत्त्व समजत नाही.