अन्तर्हितायां संध्यायां सार्द्धं कृतयुगेन तु
संधीचा काळ आणि कृतयुग संपल्यावर,
औषधीषु च जातासु प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने
औषधी वनस्पती उगवू लागल्या आणि पावसाची सुरुवात झाली,
वर्णाश्रमव्यवस्थानं कृत्वा मन्त्रांस्तु संहतान्
वर्णाश्रम व्यवस्था निश्चित करून, मंत्र एकत्र करून,
तदा विश्वभुगिन्द्रश्च यज्ञं प्रावर्त्तयत्प्रभुः
तेव्हा विश्वाचा उपभोग घेणारा इंद्र प्रभूने यज्ञ सुरू केला.
तस्याश्वमेधे वितते समाजग्मुर्महर्षयः
त्याच्या मोठ्या अश्वमेध यज्ञात महर्षी एकत्र आले.
कर्मव्यग्रेषु ऋत्विक्षु संतते यज्ञकर्मणि
ऋत्विज आपल्या कर्मात मग्न असताना आणि यज्ञकर्म चालू असताना,
परिक्रान्तेषु लघुषु ह्यध्वर्युवृषभेषु च
हलकी कामे पूर्ण झाली आणि मुख्य अध्वर्यु उपस्थित होते,
हविष्यग्नौ हूयमाने ब्राह्मणैश्चाग्निहोत्रिभिः
ब्राह्मण अग्निहोत्री लोकांनी हवनाच्या अग्नीमध्ये आहुती देत होते,
य इन्द्रियात्मका देवास्तदा ते यज्ञभागिनः
त्या वेळी, इंद्रियस्वरूप देवतांनी यज्ञातील भाग मिळवला.
अध्वर्यवः प्रैषकाले व्यत्थिता वै महर्षयः
प्रीषा म्हणजे आज्ञा देण्याच्या वेळी, अध्वर्यु ऋषी अस्वस्थ झाले.
प्रपच्छुरिद्रं संभूय को ऽयं यज्ञ विधिस्तव
ते सर्वजण एकत्र येऊन इंद्राला विचारू लागले, 'हा तुझा यज्ञविधी नेमका काय आहे?'
ततः पशुवधश्चैष तव यज्ञे सुरोत्तम
मग, हे देवश्रेष्ठ, तुझ्या यज्ञात प्राण्यांचा वध केला जातो हे दिसून आले.
नायं धर्मो ह्यधर्मो ऽयं न हिंसा धर्म उच्यते
हे धर्म नाही, उलट हे अधर्म आहे. हिंसा कधीच धर्म मानली जात नाही.
विधिदृष्टेन यज्ञेन धर्मेणाव्यपसेतुना
नियमाप्रमाणे, कोणताही नियमभंग न करता, धर्माने यज्ञ केला पाहिजे.
त्रिवर्षं परमं कालमुषितैरप्ररोहिभिः
ती बीजे जी तीन वर्षांपर्यंत उगवत नाहीत, त्यांचा जास्तीत जास्त असा काळ असतो.
एवं विश्वभुगिन्द्रस्तु ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः
अशीच जगाचा स्वामी इंद्र आणि सत्य जाणणारे ऋषी यांनी,
जङ्गमस्थावरैः कैर्हि यष्टव्यमिति चोच्यते
चालत असलेल्या आणि स्थिर अशा कोणत्या प्राण्यांनी यज्ञ करावा, असा प्रश्न विचारला जातो.
सन्धाय वाक्यमिन्द्रेण पप्रच्छुः खेचरं वसुम्
इंद्राच्या वतीने आपले शब्द नीट बांधून त्यांनी आकाशात संचार करणाऱ्या वसु याला विचारले.
औत्तानपादे प्रब्रूहि संशयं नो नुद प्रभो
उत्तानपादाच्या वंशज प्रभो, आमचा संशय दूर कर आणि सत्य सांग.
वेदशास्त्रमनुस्मृत्य यज्ञतत्त्वमुवाच ह
त्याने वेद आणि शास्त्र आठवून, यज्ञाचे खरे स्वरूप सांगितले.
यष्टव्यं पशुभिर्मे ध्यैरथ बीजैः फलैरपि
यज्ञासाठी पशू, धान्य आणि फळांनीही यज्ञ करावा.
यथेह देवता मन्त्रा हिंसालिङ्गा महर्षिभिः
इथे जसे देवतांसाठीचे मंत्र, महर्षींच्या मते, हिंसेचा अर्थ दर्शवतात,
तत्प्रामाण्यान्मया चोक्तं तस्मात्स प्राप्तुमर्हथ
त्याच प्रमाणावर मी हे सांगितले; त्यामुळे तुम्ही ते स्वीकारावे.
तथा प्रवततां यज्ञो ह्यन्यथा वो ऽनृतं वचः
यज्ञ असाच चालू द्या; अन्यथा तुमचे बोलणे खोटे ठरेल.
अवश्यभावितं दृष्ट्वा तमथो वाग्यताभवन्
हे टाळता येणार नाही हे पाहून, ते सर्व गप्प झाले.
ऊर्ध्वचारी वसुर्भूत्वा रसातलचरो ऽभवत्
जो वसु वर आकाशात संचार करत होता, तो आता पाताळात जाऊ लागला.
धर्माणां संशयच्छेत्ता राजा वसुरधोगतः
धर्मातील शंका दूर करणारा राजा वसु खाली पडला.
बहुद्वारस्य धर्मस्य सूक्ष्मा दूरतरा गतिः
धर्माचा मार्ग अनेक दारे असलेला, सूक्ष्म आणि दूरवर जाणारा आहे.
देवानृषीनुपादाय स्वायंभुवमृते मनुम्
स्वायंभुव मनु सोडून, देव किंवा ऋषी कोणालाही तो मार्ग गाठता आला नाही.
ऋषिकोटिसहस्राणि स्वतपोभिर्दिवं ययुः
कोट्यवधी ऋषींनी आपल्या तपाच्या बळावर स्वर्ग गाठला.