इज्या दानं तपः सत्यं त्रेतायां धर्म उच्यते
यज्ञ, दान, तप आणि सत्य — हे त्रेतायुगातील धर्म मानले जातात.
मर्यादास्थापनार्थं च दण्डनीतिः प्रवर्त्तते
मर्यादा राखण्यासाठी दंडनीती सुरू केली जाते.
एको वेदश्चतुष्पादस्त्रेतायुगविधौस्मृतः
एक वेद, जो चार भागात विभागलेला आहे, तो त्रेतायुगात ज्ञान म्हणून ओळखला जातो.
पुत्रपौत्रसमाकीर्णा म्रियन्ते च क्रमेण तु
मुलं आणि नातवंडांनी वेढलेले, ते योग्य वेळी मृत्युमुखी पडतात.
संध्यापादः स्वभावस्तु सोंऽशपदेन तिष्ठति
संध्याकाळचा काळ हा त्याचा स्वभाव आहे; तो 'सं' या नावाने ओळखला जातो.
पूर्वं स्वायंभुवे सर्गे यथावत्तच्च ब्रूहि मे
पूर्वीच्या स्वयंभुव सृष्टीबद्दल जशी घडली तशी मला सांग.
कालाख्यायां प्रवृत्तायां प्राप्ते त्रेतायुगे तदा
काल नावाच्या काळाचा अंत होऊन, जेव्हा त्रेतायुग सुरू झाले,
प्रतिष्ठितायां वार्त्तायां गृहाश्रमपरे पुनः
सर्व काही पूर्ववत झाले आणि गृहस्थाश्रमात राहणारे लोक पुन्हा आपल्या कर्तव्यात लागले,
संभारांस्तांस्तु मंभृत्य कथं यज्ञः प्रवर्त्तितः
त्यांनी आवश्यक वस्तू गोळा केल्या आणि मग यज्ञ कसा सुरू झाला?
यथा त्रेतायुगमुखे यज्ञस्य स्यात्प्रवर्तनम्
त्रेतायुगाच्या सुरुवातीला यज्ञाची प्रथा कशी प्रस्थापित झाली?
अन्तर्हितायां संध्यायां सार्द्धं कृतयुगेन तु
संधीचा काळ आणि कृतयुग संपल्यावर,
औषधीषु च जातासु प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने
औषधी वनस्पती उगवू लागल्या आणि पावसाची सुरुवात झाली,
वर्णाश्रमव्यवस्थानं कृत्वा मन्त्रांस्तु संहतान्
वर्णाश्रम व्यवस्था निश्चित करून, मंत्र एकत्र करून,
तदा विश्वभुगिन्द्रश्च यज्ञं प्रावर्त्तयत्प्रभुः
तेव्हा विश्वाचा उपभोग घेणारा इंद्र प्रभूने यज्ञ सुरू केला.
तस्याश्वमेधे वितते समाजग्मुर्महर्षयः
त्याच्या मोठ्या अश्वमेध यज्ञात महर्षी एकत्र आले.
कर्मव्यग्रेषु ऋत्विक्षु संतते यज्ञकर्मणि
ऋत्विज आपल्या कर्मात मग्न असताना आणि यज्ञकर्म चालू असताना,
परिक्रान्तेषु लघुषु ह्यध्वर्युवृषभेषु च
हलकी कामे पूर्ण झाली आणि मुख्य अध्वर्यु उपस्थित होते,
हविष्यग्नौ हूयमाने ब्राह्मणैश्चाग्निहोत्रिभिः
ब्राह्मण अग्निहोत्री लोकांनी हवनाच्या अग्नीमध्ये आहुती देत होते,
य इन्द्रियात्मका देवास्तदा ते यज्ञभागिनः
त्या वेळी, इंद्रियस्वरूप देवतांनी यज्ञातील भाग मिळवला.
अध्वर्यवः प्रैषकाले व्यत्थिता वै महर्षयः
प्रीषा म्हणजे आज्ञा देण्याच्या वेळी, अध्वर्यु ऋषी अस्वस्थ झाले.
प्रपच्छुरिद्रं संभूय को ऽयं यज्ञ विधिस्तव
ते सर्वजण एकत्र येऊन इंद्राला विचारू लागले, 'हा तुझा यज्ञविधी नेमका काय आहे?'
ततः पशुवधश्चैष तव यज्ञे सुरोत्तम
मग, हे देवश्रेष्ठ, तुझ्या यज्ञात प्राण्यांचा वध केला जातो हे दिसून आले.
नायं धर्मो ह्यधर्मो ऽयं न हिंसा धर्म उच्यते
हे धर्म नाही, उलट हे अधर्म आहे. हिंसा कधीच धर्म मानली जात नाही.
विधिदृष्टेन यज्ञेन धर्मेणाव्यपसेतुना
नियमाप्रमाणे, कोणताही नियमभंग न करता, धर्माने यज्ञ केला पाहिजे.
त्रिवर्षं परमं कालमुषितैरप्ररोहिभिः
ती बीजे जी तीन वर्षांपर्यंत उगवत नाहीत, त्यांचा जास्तीत जास्त असा काळ असतो.
एवं विश्वभुगिन्द्रस्तु ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः
अशीच जगाचा स्वामी इंद्र आणि सत्य जाणणारे ऋषी यांनी,
जङ्गमस्थावरैः कैर्हि यष्टव्यमिति चोच्यते
चालत असलेल्या आणि स्थिर अशा कोणत्या प्राण्यांनी यज्ञ करावा, असा प्रश्न विचारला जातो.
सन्धाय वाक्यमिन्द्रेण पप्रच्छुः खेचरं वसुम्
इंद्राच्या वतीने आपले शब्द नीट बांधून त्यांनी आकाशात संचार करणाऱ्या वसु याला विचारले.
औत्तानपादे प्रब्रूहि संशयं नो नुद प्रभो
उत्तानपादाच्या वंशज प्रभो, आमचा संशय दूर कर आणि सत्य सांग.
वेदशास्त्रमनुस्मृत्य यज्ञतत्त्वमुवाच ह
त्याने वेद आणि शास्त्र आठवून, यज्ञाचे खरे स्वरूप सांगितले.