योगीश्वरः शरीराणि करोति विकरोतिच
योग्यांचा स्वामी शरीरांची निर्मिती करतो आणि त्यात बदल घडवतो.
त्रिधा यद्वर्तते लोके तस्मात्र्रिगुण उच्यते
जगात तीन प्रकारे कार्य करतो म्हणून त्याला त्रिगुणी म्हणतात.
यदा शेते तदार्धाते यद्भुङ्क्ते विषयान्प्रभुः
तो झोपतो तेव्हा अर्धा असतो; जेव्हा विषयांचा उपभोग घेतो, तेव्हा प्रभु—
ऋषिः सर्वगतश्चात्र शरीरे सो ऽभ्ययात्प्रभुः
इथे सर्वत्र असणारा ऋषी, प्रभु, शरीरात प्रवेश करतो.
भगवानग्रसद्भावान्नागो नागस्वसंश्रयात्
भगवंताच्या श्रेष्ठ अवस्थेमुळे त्याला नाग म्हणतात; आणि नागात आश्रय घेतल्यामुळेही.
सर्वज्ञः सर्वविज्ञानात्सर्वःसर्वंयतस्ततः
सर्व ज्ञानामुळे तो सर्वज्ञ आहे; सर्व काही त्याच्यापासून उत्पन्न होते म्हणून तो सर्व आहे.
त्रिधा विभज्य चात्मानं सकलः संप्रवर्त्तते
स्वतःला तीन भागांत विभागून, सर्वसमावेशक तो पुढे जातो.
सो ऽग्रे हिरण्यगर्भः सन् प्रादुर्भूतः स्वयं प्रभुः
आधी, हिरण्यगर्भ म्हणून, प्रभु स्वतः प्रकट झाला.
तस्माद्धिरण्यगर्भश्च पुराणेषु निरुच्यते
म्हणून पुराणांमध्ये हिरण्यगर्भ असेच वर्णन केले आहे.
न शक्यः परिसंख्यातुं मनुवर्षशतैरपि
त्याचे मोजमाप शेकडो मनुवर्षे जरी गेली तरी करता येत नाही.
तावत्त्वे सो ऽस्य कालो ऽन्यस्तस्यान्ते प्रतिबुद्ध्यते
त्या काळाचा शेवट झाला की मगच दुसरा काळ त्याच्यासाठी सुरू होतो.
समतीतानि कल्पानां तावच्छेषात्परेतु ये
जे कल्प गेले, त्यातले उरलेलेच पुढे राहतात.
प्रथमं सांप्रतस्तेषां कल्पो वै वर्त्तते च यः
त्यातला पहिला आणि सध्या चालू असलेला कल्प हाच आहे.
पूर्णे युगसहस्रे तु परिपाल्यं नरेश्वरैः
युगांची हजार संख्या पूर्ण झाली की, नरराजांनी त्याचे रक्षण करावे लागते.
शान्तवातैः प्रलीने ऽस्मिन्न प्राज्ञायत किञ्चन
शांत वाऱ्यांनी सर्व काही लुप्त झाले असता, काहीच दिसत नव्हते.
विभुर्भवति स ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्
मग सर्वव्यापी ब्रह्मा, ज्याला हजार डोळे आणि हजार पाय आहेत, प्रकट झाला.
ब्रह्म नारायणाख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा
तो ब्रह्मा, ज्याला नारायण म्हणतात, त्या वेळी पाण्यावर झोपला होता.
इमं चोदाहरन्त्यत्रर् श्लोकं नारायणं प्रति
इथे नारायणाबद्दल हा श्लोक सांगितला जातो.
अयन तस्य ताःप्रोक्तास्तेन नारायणः स्मृतः
त्या मार्गांना त्याचेच म्हणतात म्हणून त्याला नारायण म्हणतात.
स्वर्णपत्रेप्रकुरुते ब्रह्मत्वादर्शकारणात्
सुवर्णाच्या पात्रातून तो ब्रह्मत्व मिळवल्याचे चिन्ह म्हणून सृष्टी करतो.
निशायामिव खद्योतः प्रापृट्काले ततस्ततः
रात्रीच्या वेळी काजव्याप्रमाणे, प्रलयकाळात इथे-तिथे.
अनुमानादसंमूढो भूमेरद्धरणं प्रति
अनुमानावरून, कोणतीही गोंधळ न करता, पृथ्वीच्या आधाराबद्दल.
ततो महात्मा मनसा दिव्यरूपम चिन्तयत्
मग त्या महात्म्याने आपल्या मनाने दिव्य रूपाची कल्पना केली.
किं तु रूपमहं कृत्वा सलिलादुद्धरे महीम्
पण मी कोणते रूप घेऊन, ते निर्माण करून, पाण्यातून पृथ्वी उचलू?
उदृश्यं सर्वभूतानां वाङ्मयं ब्रह्मसंज्ञितम्
सर्व जीवांना दिसणारे, वाणीपासून बनलेले, ब्रह्म नावाने ओळखले जाणारे रूप.
नीलमेघप्रतीकाशं मेघस्तनितनिःस्वनम्
गडद मेघासारखे दिसणारे, मेघांच्या गडगडाटासारखा आवाज असलेले.
विद्युदग्निप्रतिकाशमादित्यसमतेजसम्
तो विजेसारखा आणि आगीतल्या ज्वाळेसारखा तेजस्वी होता, त्याचं तेज सूर्याइतकं उजळ होतं.
पीनोन्नतकटीदेशं वृषलक्षणपूजितम्
त्याची कंबर भरदार आणि उठावदार होती, वृषभाच्या चिन्हांनी ती गौरवली गेली होती.
पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम्
पृथ्वीला वर काढण्यासाठी तो रसातळात गेला.
अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः
त्याची जीभ अग्नीप्रमाणे होती, केस कुशासारखे होते, डोकं ब्रह्मासारखं होतं आणि तो मोठ्या तपस्येने युक्त होता.