एते मनुष्यपितरो मासश्राद्धभुजस्तु ये
हेच ते मानव पितर आहेत, जे मासिक श्राद्धाचे अन्न ग्रहण करतात.
भ्रष्टाश्चाश्रमधर्मेभ्यः स्वधास्वाहाविवर्जिताः
जे आश्रमधर्मापासून दूर गेले, स्वधा आणि स्वाहा यांना वंचित झाले—
स्वकर्माण्य नुशोचन्तो यातनास्थानमागताः
आपल्या कर्मांची खंत करत, ते यातनास्थळी पोहोचले आहेत.
क्षुत्पिपासापरीताश्च विद्रवन्तस्ततस्ततः
भूक आणि तहानेने त्रस्त होऊन, ते इकडे तिकडे पळतात.
परान्नानि च लिप्संतः काल्यमानास्ततस्ततः
इतरांचे अन्न मिळावे म्हणून इच्छितात, आणि वेगवेगळ्या यातना सहन करतात.
शाल्मले वैतरण्यां च कुंभीपाके तथैव च
शाल्मलीच्या झाडावर, वैतरणीत आणि कुंभीपाक यात—
शिला संपेषणे चैव पात्यमानाः स्वकर्मभिः
दगडांनी चिरडले जातात, आणि आपल्या कर्मामुळे खाली फेकले जातात.
तेषां लोकान्तरस्थानां बान्धवैर्नाम गोत्रतः
जे इतर लोकांमध्ये राहतात, त्यांच्यासाठी त्यांच्या गोत्रानुसार नातेवाईकांनी—
यान्ति तास्तर्पयन्ते च प्रेतस्थानेष्वधिष्ठितान्
त्या ज्या लोकात गेलेल्या आहेत, त्या पितरांना ते तर्पण करतात.
पश्चाद्ये स्थावरान्ते वै जाता नीचैः स्वकर्मभिः
नंतर जे स्थावरांच्या शेवटी, स्वतःच्या कर्मामुळे नीच जन्म घेतात,
यदाहारा भवन्त्येते तासु तास्विह योनिषु
त्या त्या योनींमध्ये, त्या जीवांना जे अन्न मिळते,
काले न्यायागतं पात्रे विधिना प्रतिपादितम्
योग्य वेळी, योग्य पात्राला, नियमाप्रमाणे ते दिले जाते.
यथा गोषु प्रनष्टामु वत्सो विन्दति मातरम्
जसे हरवलेल्या गायींमध्ये वासरू आपली आई शोधून काढते,
एवं ह्यविफलं श्राद्धं श्रद्धादत्तं तु मन्त्रतः
तसे श्रद्धेने आणि मंत्राने केलेले श्राद्ध कधीच निष्फळ होत नाही.
गतागतज्ञः प्रेतानां प्राप्तिं श्राद्धस्य तैः सह
जो पितरांच्या येण्या-जाण्याचे ज्ञान ठेवतो, तो श्राद्धाने त्यांना मिळणारे फळ समजतो.
कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी
कृष्णपक्ष त्यांच्या हातात असतो; शुक्लपक्ष त्यांच्या रात्रीच्या स्वप्नांसाठी असतो.
ऋत्वर्तवार्द्धमासास्तु अन्योन्यं पितरः स्मृताः
ऋतू, अर्धमहिना आणि महिने हे पितरांच्या स्मरणात एकमेकांशी जोडलेले आहेत.
प्रीतेषु तेषु प्रीयन्ते श्राद्धयुक्तेषु कर्मसु
ते प्रसन्न झाले असता, श्राद्धयुक्त कर्मांनी त्यांना समाधान मिळते.
एवं पितृसतत्त्वं हि पुराणे निश्चयं गतम्
अशा प्रकारे पितरांचे खरे स्वरूप पुराणात निश्चित सांगितले आहे.
सुधामृतस्य च प्राप्तिः पितॄणां चैव तर्प्पणम्
अमृताची प्राप्ती आणि पितरांचे तर्पण याचेही वर्णन झाले आहे.
समासात्कीर्तितस्तुभ्यमेष सर्गः मनातनः
हा सनातन सृष्टीचा संक्षिप्त वर्णन तुला सांगितला आहे.
न शक्यं परिसंख्यातुं श्रद्धेयं भूतिमिच्छता
ही गोष्ट पूर्णपणे मोजता येत नाही; समृद्धी इच्छिणाऱ्याने ती श्रद्धेने मानावी.
विस्तरेणानुपूर्व्या च भूयः किं वर्णयाम्यहम्
आता मी आणखी काय विस्ताराने आणि क्रमाने सांगू?
तेषां निसर्गं तत्त्वं च श्रोतुमिच्छामि विस्तरात्
त्यांचा जन्म आणि खरे स्वरूप मला सविस्तर ऐकायचे आहे.
तेषां चतुर्युगं ह्येतत्तद्वक्ष्यामि निबोधत
त्यांची चार युगे मी सांगतो, नीट लक्ष दे.
युगं च युगभेदश्च युगधर्मस्तथैव च
युग, युगांचे प्रकार आणि त्या त्या युगांचे धर्म.
षट्प्रकाशयुगाख्यैषा ता प्रवक्ष्यामि तत्त्वतः
ही सहा प्रकाशांची युगं म्हणून ओळखली जातात; मी ती तुला आता सविस्तर सांगतो.
निमेषकाल तुल्यं हि विद्याल्लघ्वक्षरं च यत्
डोळ्याची पापणी लवते तेवढ्या वेळेला लघु अक्षराचा काल समजावा.
त्रिंशत्कलाश्चापि भवेन्मुहूर्त्तस्तै स्त्रिंशता रात्र्यहनी समे ते
तीस कला मिळून एक मुहूर्त होतो; आणि असे तीस मुहूर्त मिळून एक दिवस-रात्र बनते.
अहोरात्रौ विभजते सूर्यो मानुषलौकिकौ
सूर्य दिवस आणि रात्र मानवी आणि सांसारिक प्रमाणात विभागतो.