उपहूताः स्मृता देवाः सोमजाः सोमपाः स्मृताः
जे देव बोलावले जातात, त्यांना सोमज असे म्हणतात; आणि जे सोम पितात, त्यांना सोमप म्हणतात.
काव्या बर्हिषद श्चैव अग्निष्वात्ताश्च तास्त्रिधा
काव्य, बर्हिषद आणि अग्निष्वात्त — हे तिघांचे तीन विभाग आहेत.
गृहस्थाश्चाप्ययज्वान अग्निष्वात्तास्तथार्त्तवाः
घरात राहून यज्ञ न करणारे गृहस्थ आणि आर्तव, यांना अग्निष्वात्त म्हणतात.
तेषां संवत्सरो ह्यग्निः सूयस्तु परिवत्सरः
त्यांच्यासाठी अग्नी म्हणजे वर्ष, आणि सूर्य म्हणजे परिवत्सर.
रुद्रस्तु वत्सरस्तेषां पञ्चाब्दास्ते युगात्मकाः
त्यांच्यासाठी रुद्र म्हणजे वर्ष, आणि पाच वर्षांचे काळ म्हणजे युगस्वरूप आहेत.
ये ते पिबन्त्यमावस्यां मासिमासि सुधां दिवि
जे दिव्यात प्रत्येक महिन्याच्या अमावस्येला सुधा पितात—
यस्मात्प्रस्रवते सोमान्मासि मासि धिनोति च
कारण सोम प्रत्येक महिन्याला वाहतो आणि त्यांना पोसतो—
एवं तदमृतं सौम्यं सुधा च मदु चैव ह
म्हणूनच ते अमर, कोमल सुधा, तसेच मध आणि मदू—
पिबन्त्यंबुमयं देवास्त्रयस्त्रिंशत्तु छन्दनाः
हे त्र्यस्त्रीस सुवासिक देव त्या जलमय साराचा आस्वाद घेतात.
इत्येवं पीयमानैस्तु देवैः सर्वैर्निशाकरः
अशा प्रकारे सर्व देव पित असताना, चंद्र कमी होत जातो.
सुषुम्णाप्यायितं चैव ह्यमावस्यां यथा क्रमम्
आणि अमावस्येला योग्य क्रमाने सुषुम्ना पुन्हा भरली जाते.
पीतक्षयं ततः सोमं सूर्यो ऽसावेकरश्मिना
सोम पिल्यावर, सूर्य एका किरणाने त्याला वाळवतो.
निः शेषायां कलायां तु सोममाप्याययत्पुनः
जेव्हा शेवटची एक कला उरते, तेव्हा सोम पुन्हा भरतो.
कलाः क्षीयन्ति ताः कृष्णाः शुक्ला चाप्याययन्ति तम्
कृष्ण कला कमी होत जातात, आणि शुक्ल कला चंद्राला भरतात.
दृश्यते पौर्णमास्यां वै शुक्लः संपूर्णमण्डलः
पौर्णिमेच्या रात्री तेजस्वी आणि पूर्ण चंद्र दिसतो.
इत्येवं पितृमान्सोमः स्मृत इड्वत्सरात्मकः
म्हणून सोम हा पितरांसह असून, तो वर्षाचा स्वरूप मानला जातो, इडप्रमाणे.
अतः पर्वाणि वक्ष्यामि वर्वणां संधयश्च ये
आता मी पवित्र दिवस आणि पक्षांच्या संधींबद्दल सांगतो.
तथार्द्धमासि पर्वाणि शुक्लकृष्णानि चैव हि
त्याचप्रमाणे, अर्ध्या महिन्यांचे पवित्र दिवस शुक्ल आणि कृष्ण पक्षात असतात.
अर्द्धमासं तु पर्वाणि द्वितीयाप्रभृतीनि तु
अर्ध्या महिन्यातील पवित्र दिवस हे द्वितीया पासून सुरू होतात.
तस्मात्तु पर्वणामादौ प्रतिपत्सर्वसंधिषु
म्हणून पवित्र दिवसांच्या सुरुवातीला, प्रतिपदेसह सर्व संधींना महत्त्व आहे.
लवौ द्वावेव राकायां कालो ज्ञेयो ऽपराह्णकः
पौर्णिमेच्या रात्री फक्त दोन लव हा अपराह्नाचा काळ मानला जातो.
सायाह्ने प्रतिपन्ने च स कालः पौर्णमासिकः
सायंकाळी जेव्हा वेळ सुरू होतो, तेव्हा तो पौर्णिमेचा काळ मानला जातो.
युगान्तरोदिते चैव लेशार्द्धे शशिनः क्रमात्
युगाचा अंत आला की, त्या वेळी क्रमाने चंद्राचा अर्धा भाग उरतो.
यस्मिन्काले समौ स्यातां तौ व्यतीपात एव सः
ज्या वेळी दोघे एकत्र येतात, तोच संयोगाचा क्षण असतो.
स वै वषटाक्रियाकालः सद्यः कालं विधीयते
तोच वषट् या विधीसाठी योग्य काळ असून, तो तत्काळ ठरवला जातो.
ततो विरज्यते नक्तं पौर्णमास्यां निशाकरः
मग पौर्णिमेच्या रात्री चंद्र कलंकविरहित होतो.
चन्द्रार्कावपराह्णे तु पूर्णात्मानौ तु पूर्णिमा
चंद्र आणि सूर्य दोघेही अपराह्नात पूर्ण असतात, तेव्हा ती पौर्णिमा असते.
तस्मादनुमतिर्नाम पूर्णिमा प्रथमा स्मृता
म्हणूनच, पहिली पौर्णिमा अनुमती या नावाने ओळखली जाते.
रञ्जनाच्चैव चन्द्रस्य राकेति कवयो ऽब्रुवन्
चंद्राच्या रंगामुळे कवींनी तिला राका असे नाव दिले आहे.
राका पञ्चदशी रात्रिरमावास्या ततः स्मृता
राका ही पंधराव्या रात्री असते आणि त्यानंतर अमावस्या येते.