साधर्म्येणावतिष्ठेते प्रधानपुरुषौ तदा
त्या वेळी प्रधान आणि पुरुष एकत्र राहतात आणि त्यांचा स्वभाव सारखाच असतो.
अनुद्रिक्तावनुचरौ तेन प्रोक्तौ परस्परम्
ते एकमेकांचे सोबती म्हणतात, एकही पुढे किंवा मागे राहत नाही.
सत्त्ववृद्धौ स्थितिरभूद् ध्रुवं पद्म शिखास्थितम्
सत्त्व वाढले की स्थैर्य येते, जणू कमळाच्या टोकासारखे स्थिर होते.
रजः प्रवर्तकं तच्च बीजेष्विव यथा जलम्
रज हे क्रियेचे कारण आहे, जसे बियांसाठी पाणी असते.
गुणेभ्यः क्षोभ्यमाणेभ्यस्त्रयो ज्ञेया हि सादरे
गुण हलले की, तिघेही काळजीपूर्वक ओळखावे लागतात.
सत्त्वं विष्णू रजो ब्रह्मा तमो रुद्रः प्रजापतिः
सत्त्व म्हणजे विष्णू, रज म्हणजे ब्रह्मा, तम म्हणजे रुद्र, प्रजापती.
जायते च यतश्चत्रा लोकसृष्टिर्महोजसः
यांच्यापासूनच जगांची महान तेजस्वी सृष्टी निर्माण होते.
सत्त्वप्रकाशको विष्णुः स्थितित्वेन व्यवस्थितः
सत्त्व प्रकट करणारे विष्णू, हेच स्थिरतेचे मूळ आहेत.
एत एव त्रयो वेदा एत एव त्रजो ऽग्नयः
हेच तीन वेद आहेत, हेच तीन अग्नि आहेत.
परस्परेण वर्तन्ते प्रेरयन्ति परस्परम्
हे एकमेकांशी संबंध ठेवतात आणि एकमेकांना प्रेरणा देतात.
क्षणं वियोगो न ह्येषां न त्यजन्ति परस्परम्
त्यांच्यात एक क्षणही विरह होत नाही; ते एकमेकांना कधीच सोडत नाहीत.
अदृष्टाधिष्ठितात्पूर्वे तस्मात्सदसदात्मकात्
दिसत नाही अशा आधारावर, आणि जे अस्तित्व व नास्तित्व दोन्ही स्वरूपाचे आहे, त्यातून—
तस्मात्तमोव्यक्तमयं क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञकः
त्याच्यापासून अंधकार आणि अव्यक्त स्वरूप असलेला, क्षेत्र जाणणारा, ज्याला ब्रह्म म्हणतात, तो उत्पन्न होतो.
तेजसाप्रतिमो धीमानव्यक्तः संप्रकाशकः
ज्याची तेजाला तोड नाही, बुद्धिमान, अव्यक्त आणि प्रकाश देणारा—
ज्ञानेनाप्रतिमेनेह वैराग्येण च सप्ततिः
इथे ज्ञान अतुलनीय आहे, आणि वैराग्यही सत्तर प्रकारचे आहे.
वशीकृतत्वात्त्रैगुण्यात्सापेक्षत्वाच्च भावतः
तीन गुणांवर प्रभुत्व असल्यामुळे आणि त्याच्या मूळ स्वरूपात अपेक्षा असल्यामुळे—
सहस्रमूर्धा पुरुषस्तिस्रो ऽवस्थाःस्वयंभुवः
सहस्त्र डोकी असलेला पुरुष, स्वयंभू, तीन अवस्थांमध्ये आहे.
सात्त्विकः पुरुषत्वे च गुणवृतं स्वयंभुवः
पुरुष अवस्थेत स्वयंभू गुणांनी युक्त असून सात्त्विक आहे.
पुरुषत्वे उदासीनस्तिस्रो ऽवस्थाः स्वयंभुवः
पुरुष अवस्थेत तो उदासीन असतो; स्वयंभू तीन अवस्थांमध्ये आहे.
पुरुषः पुण्डरीकाक्षो रूपेण परमात्मनः
पुरुष, कमळासारख्या डोळ्यांचा, हा परमात्म्याचा स्वरूप आहे.
योगीश्वरः शरीराणि करोति विकरोतिच
योग्यांचा स्वामी शरीरांची निर्मिती करतो आणि त्यात बदल घडवतो.
त्रिधा यद्वर्तते लोके तस्मात्र्रिगुण उच्यते
जगात तीन प्रकारे कार्य करतो म्हणून त्याला त्रिगुणी म्हणतात.
यदा शेते तदार्धाते यद्भुङ्क्ते विषयान्प्रभुः
तो झोपतो तेव्हा अर्धा असतो; जेव्हा विषयांचा उपभोग घेतो, तेव्हा प्रभु—
ऋषिः सर्वगतश्चात्र शरीरे सो ऽभ्ययात्प्रभुः
इथे सर्वत्र असणारा ऋषी, प्रभु, शरीरात प्रवेश करतो.
भगवानग्रसद्भावान्नागो नागस्वसंश्रयात्
भगवंताच्या श्रेष्ठ अवस्थेमुळे त्याला नाग म्हणतात; आणि नागात आश्रय घेतल्यामुळेही.
सर्वज्ञः सर्वविज्ञानात्सर्वःसर्वंयतस्ततः
सर्व ज्ञानामुळे तो सर्वज्ञ आहे; सर्व काही त्याच्यापासून उत्पन्न होते म्हणून तो सर्व आहे.
त्रिधा विभज्य चात्मानं सकलः संप्रवर्त्तते
स्वतःला तीन भागांत विभागून, सर्वसमावेशक तो पुढे जातो.
सो ऽग्रे हिरण्यगर्भः सन् प्रादुर्भूतः स्वयं प्रभुः
आधी, हिरण्यगर्भ म्हणून, प्रभु स्वतः प्रकट झाला.
तस्माद्धिरण्यगर्भश्च पुराणेषु निरुच्यते
म्हणून पुराणांमध्ये हिरण्यगर्भ असेच वर्णन केले आहे.
न शक्यः परिसंख्यातुं मनुवर्षशतैरपि
त्याचे मोजमाप शेकडो मनुवर्षे जरी गेली तरी करता येत नाही.