कथं देवगृहाणि स्युः कथं ज्योतींषिवर्णय
देवतांचे निवासस्थान कसे असते? तेजस्वी वस्तू कशा वर्णिल्या जातात?
श्रुत्वा तु वचनं तेषां तदा सूतः समाहितः
त्यांचे बोलणे ऐकून, सूताने लक्षपूर्वक उत्तर दिले.
अस्मिन्नर्थे माहाप्राज्ञैर्यदुक्तं ज्ञानबुद्धिभिः
या विषयावर महान ज्ञानी आणि बुद्धिमान ऋषींनी जे सांगितले आहे,
यथा देवगृहाणीह सूर्यचन्द्रग्रहाः स्मृताः
येथे देवांचे निवासस्थान म्हणजे सूर्य, चंद्र आणि ग्रह असे मानले जाते.
दिव्यस्य भौतिकस्याग्नेरब्योनेः पार्थि वस्य तु
दैवी, भौतिक, अग्नी, वायू आणि पृथ्वीचे असे प्रकार आहेत.
अव्याकृतमिदं त्वासीन्नैशेन तमसावृतम्
हे सर्व अव्यक्त होते आणि रात्रीच्या अंधाराने झाकलेले होते.
स्वयंभूर्भगवांस्तत्र लोकतन्त्रार्थसाधकः
तेथे स्वयंभू भगवान, सृष्टीच्या कार्यासाठी, उपस्थित होते.
सो ऽग्निं दृष्ट्वाथ लोकादौ पृथिवीजलसंश्रितम्
सृष्टीच्या प्रारंभी, पृथ्वी आणि पाण्यात असलेला अग्नी त्याने पाहिला.
पवनो यस्तु लोके ऽस्मिन्पार्थिवः सो ऽग्निरुच्यते
राजा, या जगात जो वारा आहे, तोच अग्नी समजला जातो.
वैद्युतो ऽब्जस्तु विज्ञेयस्तेषां वक्ष्ये ऽथ लक्षमम्
विद्युत आणि जलरूप अग्नी समजून घ्यावेत; आता मी त्यांची लक्षणे सांगतो.
तस्मादपः पिबन्सूर्यो गोभिर्दीप्यत्यसौ दिवि
म्हणून सूर्य पाणी शोषून घेतो आणि आपल्या किरणांनी आकाशात चमकत असतो.
मानवा नां च कुक्षिस्थो नाद्भिः शास्यति पावकः
माणसांच्या पोटातील अग्नी पाण्यामुळे टिकून राहतो.
किञ्चिदप्सु मतं तेजः किञ्चिद्दृष्टमबिं धनम्
पाण्यात थोडे तेज मानले जाते आणि ढगांमध्येही काही तेज दिसते.
अर्चिष्मान्पवमानो ऽग्निर्निष्प्रभो जाठरः स्मृतः
वाऱ्यामुळे पेटणारा अग्नी तेजस्वी असतो, पण पोटातील अग्नी मात्र तेजहीन समजला जातो.
प्रभा सौरी तु पादेन ह्यस्तं याति देवाकरे
सौर तेज आपल्या पावलाने देवांच्या निवासस्थानी मावळते.
उद्यन्तं च पुनः सूर्यमौष्णमयमाग्नेयमाविशत्
आणि पुन्हा, सूर्य उगवताना त्यात अग्नीचे उष्णतेचे तेज प्रवेश करते.
प्राकाश्यं च तथौष्ण्यं च सौराग्नेये तु तेजसी
प्रकाश आणि उष्णता हे सूर्य आणि अग्नीचे तेज आहेत.
उत्तरे चैव भूम्यर्द्धे तथा ह्यग्निश्च दक्षिणे
पृथ्वीच्या उत्तरेकडील भागात सूर्य आहे आणि दक्षिणेकडे अग्नी आहे.
तस्मात्तप्ता भवन्त्यापो दिवारत्रिप्रवेशनात्
म्हणून दिवस-रात्र ये-जा झाल्याने पाणी तापते.
तस्मान्नक्तं पुनः शुक्ला आपो ऽदृश्यन्त भास्वराः
म्हणून रात्री पाणी पुन्हा तेजस्वी आणि चमकदार दिसते.
उदयास्तमने नित्यमहोरात्रं विशत्यपः
सूर्योदय आणि सूर्यास्ताच्या वेळी पाणी नेहमी दिवस-रात्रीमध्ये प्रवेश करते.
पार्थिवाग्निविमिश्रो ऽसौ दिव्यः शुचिरिति स्मृतः
पृथ्वी आणि अग्नी यांच्या संयोगाने जे निर्माण होते, त्याला दिव्य आणि शुद्ध अग्नी म्हणतात.
आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः
तो अग्नी सर्व बाजूंनी हजार नाड्यांमधून पाणी घेतो.
स्थावरा जङ्गमाश्चैव याश्च कुल्यादिका अपः
स्थिर आणि चल प्राणी, तसेच ओढ्यांमधील वगैरे पाणी,
तासां चतुःशता नाड्यो वर्षन्ते चित्र मूर्त्तयः
त्यातील चारशे नाड्या विविध रूपांनी पाऊस पाडतात.
अमृता नामतः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः
त्यांच्या सर्व किरणांना 'अमृत' असे नाव आहे आणि तेच पावसाचे कारण ठरतात.
दृश्या मेघाश्च याम्यश्च ह्रदिन्यो हिमसर्जनाः
दिसणारे मेघ, दक्षिणेकडील मेघ, तळी आणि बर्फाचे थर आहेत.
शुक्लाश्च कुहकाश्चैव गावो विश्वभृतस्तथा
पांढरे आणि भासमान मेघ, गायी आणि सर्वांचा आधार असलेला देखील आहे.
समं विभज्य नाडीस्तु मनुष्टपितृदेवताः
तो नाड्या माणसे, पितर आणि देव यांच्यात सारख्या प्रमाणात विभागतो.
अमृतेन सुरान्सर्वांस्त्रींस्त्रिभिस्तर्पयत्यसौ
तो अमृताने सर्व देवांना तीन प्रकारे तृप्त करतो.