यावत्यश्चैव तारास्ताः शिशुमाराश्रिता दिवि
आकाशात शिशुमार नक्षत्रावर असलेल्या सर्व ताऱ्यांचा समावेश होतो.
साकारः शिशुमारश्च विज्ञेयः प्रविभागशः
शिशुमाराची मूर्ती विविध भागांत विभागलेली आहे, हे समजून घ्यावे.
यज्ञः परस्तु विज्ञेयो धर्मो मर्द्धानमाश्रितः
यज्ञ हा सर्वश्रेष्ठ मानावा आणि धर्म त्याच्या डोक्यावर स्थिर आहे.
वरुणश्चार्यमा चैव पश्चिमे तस्य सक्थिनी
त्याच्या पश्चिमेकडील मांडीवर वरुण आणि अर्यमान आहेत.
पुच्छे ऽग्निश्च महेन्द्रश्च मारीचः कश्यपो ध्रुवः
शिशुमाराच्या शेपटावर अग्नी, महेंद्र, मारीच, कश्यप आणि ध्रुव आहेत.
नक्षत्रचन्द्रमूर्याश्च ग्रहास्तारागणैः सह
नक्षत्रे, चंद्र, ग्रह आणि ताऱ्यांचे समूह हे सर्व एकत्र आहेत.
ध्रुवेणाधिष्ठिताश्चैव ध्रुवमेव प्रदक्षिणम्
हे सर्व ध्रुवाच्या आधारे स्थिर आहेत आणि ध्रुवाभोवती फिरतात.
अग्नीन्द्रकश्यपानां तु चरमो ऽसौ ध्रुवः स्मृतः
अग्नी, इंद्र, कश्यप यांच्या मध्ये ध्रुव शेवटी मानला जातो.
मेरुमालोकयत्येष पर्यन्ते हि प्रदक्षिणम्
तो नेहमी मेरू पर्वताकडे पाहत त्याच्या कडेला प्रदक्षिणा करतो.
पप्रच्छुरुत्तरं भूयस्तदा ते रोमहर्षणम्
त्या वेळी त्यांनी रोमहर्षण यांना पुढील प्रश्न विचारले.
कथं देवगृहाणि स्युः कथं ज्योतींषिवर्णय
देवतांचे निवासस्थान कसे असते? तेजस्वी वस्तू कशा वर्णिल्या जातात?
श्रुत्वा तु वचनं तेषां तदा सूतः समाहितः
त्यांचे बोलणे ऐकून, सूताने लक्षपूर्वक उत्तर दिले.
अस्मिन्नर्थे माहाप्राज्ञैर्यदुक्तं ज्ञानबुद्धिभिः
या विषयावर महान ज्ञानी आणि बुद्धिमान ऋषींनी जे सांगितले आहे,
यथा देवगृहाणीह सूर्यचन्द्रग्रहाः स्मृताः
येथे देवांचे निवासस्थान म्हणजे सूर्य, चंद्र आणि ग्रह असे मानले जाते.
दिव्यस्य भौतिकस्याग्नेरब्योनेः पार्थि वस्य तु
दैवी, भौतिक, अग्नी, वायू आणि पृथ्वीचे असे प्रकार आहेत.
अव्याकृतमिदं त्वासीन्नैशेन तमसावृतम्
हे सर्व अव्यक्त होते आणि रात्रीच्या अंधाराने झाकलेले होते.
स्वयंभूर्भगवांस्तत्र लोकतन्त्रार्थसाधकः
तेथे स्वयंभू भगवान, सृष्टीच्या कार्यासाठी, उपस्थित होते.
सो ऽग्निं दृष्ट्वाथ लोकादौ पृथिवीजलसंश्रितम्
सृष्टीच्या प्रारंभी, पृथ्वी आणि पाण्यात असलेला अग्नी त्याने पाहिला.
पवनो यस्तु लोके ऽस्मिन्पार्थिवः सो ऽग्निरुच्यते
राजा, या जगात जो वारा आहे, तोच अग्नी समजला जातो.
वैद्युतो ऽब्जस्तु विज्ञेयस्तेषां वक्ष्ये ऽथ लक्षमम्
विद्युत आणि जलरूप अग्नी समजून घ्यावेत; आता मी त्यांची लक्षणे सांगतो.
तस्मादपः पिबन्सूर्यो गोभिर्दीप्यत्यसौ दिवि
म्हणून सूर्य पाणी शोषून घेतो आणि आपल्या किरणांनी आकाशात चमकत असतो.
मानवा नां च कुक्षिस्थो नाद्भिः शास्यति पावकः
माणसांच्या पोटातील अग्नी पाण्यामुळे टिकून राहतो.
किञ्चिदप्सु मतं तेजः किञ्चिद्दृष्टमबिं धनम्
पाण्यात थोडे तेज मानले जाते आणि ढगांमध्येही काही तेज दिसते.
अर्चिष्मान्पवमानो ऽग्निर्निष्प्रभो जाठरः स्मृतः
वाऱ्यामुळे पेटणारा अग्नी तेजस्वी असतो, पण पोटातील अग्नी मात्र तेजहीन समजला जातो.
प्रभा सौरी तु पादेन ह्यस्तं याति देवाकरे
सौर तेज आपल्या पावलाने देवांच्या निवासस्थानी मावळते.
उद्यन्तं च पुनः सूर्यमौष्णमयमाग्नेयमाविशत्
आणि पुन्हा, सूर्य उगवताना त्यात अग्नीचे उष्णतेचे तेज प्रवेश करते.
प्राकाश्यं च तथौष्ण्यं च सौराग्नेये तु तेजसी
प्रकाश आणि उष्णता हे सूर्य आणि अग्नीचे तेज आहेत.
उत्तरे चैव भूम्यर्द्धे तथा ह्यग्निश्च दक्षिणे
पृथ्वीच्या उत्तरेकडील भागात सूर्य आहे आणि दक्षिणेकडे अग्नी आहे.
तस्मात्तप्ता भवन्त्यापो दिवारत्रिप्रवेशनात्
म्हणून दिवस-रात्र ये-जा झाल्याने पाणी तापते.
तस्मान्नक्तं पुनः शुक्ला आपो ऽदृश्यन्त भास्वराः
म्हणून रात्री पाणी पुन्हा तेजस्वी आणि चमकदार दिसते.