अनेकरूपसंस्थानाः पूरयन्तो महीतलम्
हे मेघ अनेक रूपे धारण करून, पृथ्वीचे पृष्ठभाग भरून टाकतात.
यान्यण्डस्य तु भिन्नस्य प्राकृतस्याभवंस्तदा
त्या वेळी जे काही फाटलेल्या आद्य अंड्यातून निर्माण झाले—
तान्येवाण्डकपालानि सर्वे मेघाः प्रकीर्त्तिताः
ते सर्व अंड्याच्या कवचांसारखेच आहेत, आणि त्यांनाच मेघ म्हणतात.
तेषां श्रेष्ठस्तु पर्जन्यश्चत्वारश्चैव दिग्गजाः
त्यांच्यात सर्वात श्रेष्ठ म्हणजे पर्जन्य, आणि चारही दिशांचे हत्ती.
कुलमेकं पृथग्भूतं योनिरेका जलं स्मृतम्
एक स्वतंत्र वंश आहे, आणि त्यांचा मूळ म्हणजे पाणी असे मानले जाते.
तुषारवृष्टिं वर्षन्ति शिष्टः सस्यप्रवृद्धये
उरलेले मेघ बर्फ आणि पाऊस पिकांच्या वाढीसाठी पाडतात.
यो ऽसौ बिबर्त्ति भगवान्गङ्गामाकाशगोचराम्
जो भगवंत आकाशातून वाहणारी गंगा धारण करतो—
तस्या निष्यन्दतोयानि दिग्गजाः पृथुभिः करैः
तिच्या वाहणाऱ्या पाण्याला दिशांचे हत्ती त्यांच्या मोठ्या सोंडांनी उचलतात.
दक्षिणेन गिरिर्यो ऽसौ हेमकूट इति स्मृतः
दक्षिणेला जो पर्वत आहे, त्याला हेमकूट असे म्हणतात.
पुण्ड्रं नाम समाख्यातं नगरं तत्र विस्तृतम्
तेथे पुण्ड्र नावाचे विस्तीर्ण नगर आहे, असे सांगितले जाते.
ततस्तदा वहो वायुर्हेमवन्तं समुद्वहन्
त्या वेळी वारा हेमवंत पर्वत उचलून नेत असतो.
हिमवन्तमतिक्रम्य वृष्टिशेषं ततः परम्
हिमालय ओलांडून, उरलेला पाऊस पुढे जातो.
वर्षद्वयं समाख्यातं सस्यद्वयविवृद्धये
दोन वर्षांचा काळ दोन पिकांच्या वाढीसाठी सांगितला आहे.
सूर्य एव तु वृष्टीनां स्रष्टा समुपदिश्यते
पावसाचा खरा निर्माणकर्ता सूर्यच आहे, असे सांगितले जाते.
ध्रुवेणाधिष्ठितः सूर्यस्तस्यां वृष्टौ प्रवर्त्तते
ध्रुवाच्या आधारावर सूर्य पावसाळ्यात आपली वाटचाल करतो.
ग्रहो निःसृत्य सूर्यात्तु कृत्स्ने नक्षत्रमण्डले
सूर्यातून एक ग्रह बाहेर पडून संपूर्ण नक्षत्रमंडलात फिरतो.
ततः सूर्यरथस्याथ सन्निवेशं निबोधत
आता सूर्याच्या रथाची रचना ऐका.
हिरण्मयेन भगवांस्तथैव हरिदर्वणा
भगवान सूर्य सोनेरी आणि हिरव्या रंगाच्या जुव्याने सजलेला आहे.
चक्रेण भास्वता सूर्यः स्यन्दनेन प्रसर्पति
सूर्य तेजस्वी चाक असलेल्या आपल्या रथाने पुढे जातो.
द्विगुणो ऽस्य रथोपस्थादीषादण्डः प्रमाणतः
त्याच्या रथाच्या आसनापेक्षा मापाचा दांडा दुप्पट मोठा आहे.
असंगः काञ्चनो दिव्यो युक्तः पवनगैर्हयैः
तो रथ कुठेही न जोडलेला, सोन्याचा, दिव्य आणि वाऱ्यासारख्या वेगवान घोड्यांनी जोडलेला आहे.
वारुणस्यन्दनस्येह लक्षणैः सदृशस्तु सः
हा रथ वरुणाच्या रथासारख्याच गुणांनी युक्त आहे.
अथैतानि तु सूर्यस्य प्रत्यङ्गानि रथस्य ह
आता सूर्याच्या रथाची ही अंगप्रत्यंग आहेत.
अहस्तु नाभिः सौरस्य एकचक्रस्य वै स्मृतः
सौर्य एकचाकी रथाची नाभी म्हणजे दिवस असे म्हटले जाते.
रथनीडः स्मृतो ह्येष चायने कूबरावुभौ
हा रथाचा आसन आहे आणि दोन कुबेर म्हणजे अयन आहेत.
तस्य काष्ठा स्मृता घोणा अक्षदण्डः क्षणस्तु वै
त्याचा अक्ष म्हणजे दांडा, जुवा म्हणजे काष्ठ, आणि क्षण म्हणजे खूंटी.
रात्रिर्वरूथो धर्मो ऽस्य ध्वज ऊर्द्ध्व समुच्छ्रितः
रात्र म्हणजे आवरण, धर्म हे त्याचं ध्वज आहे आणि तो ध्वज वर उंच फडकतो.
सप्ताश्वरूपाश्छन्दासि वहन्तो वामतो धुरम्
सप्त अश्वांच्या रूपातील छंद डाव्या बाजूने जुव्याला वाहतात.
पङ्क्तिश्च बृहती चैव ह्युष्णिक्चैव तु सप्तमी
पंक्ती, बृहती आणि उष्णिक हेच सातवे छंद आहेत.
सहचक्रो भ्रमत्यक्षः सहक्षो भ्रमते ध्रुवः
सहचाकासह फिरणारा अक्ष फिरतो; सहअक्षासह ध्रुवही फिरतो.