मूकमेघा महाकाया आवहस्य वशानुगाः
मूक आणि प्रचंड आकाराचे मेघ वाऱ्याच्या इच्छेनुसार चालतात.
पर्वताग्र नितंबेषु वर्षति च रसंति च
पर्वतांच्या शिखरांवर आणि उतारांवर हे मेघ पाऊस पाडतात आणि हळूहळू झिरपत जातात.
ब्रह्मजा नाम ते मेघा ब्रह्मनिश्वाससंभवाः
'ब्रह्मजा' नावाचे मेघ ब्रह्माच्या श्वासातून उत्पन्न होतात.
तेषां शश्र्वत्प्रणादेन भूमिः स्वाङ्गरूहोद्भवा
त्यांच्या सातत्याने होणाऱ्या गडगडाटामुळे, पृथ्वी स्वतःच्या अवयवांतून निर्माण होऊन टिकून राहते.
तेष्वियं प्रावृडासक्ता भूतानां जीवितोद्भवा
या मेघांमध्येच पावसाळा स्थिर असतो आणि त्यातूनच सर्व प्राण्यांचे जीवन निर्माण होते.
एतं योजनमात्राच्च साध्यर्द्धा निष्कृतादपि
एक योजन अंतरावरूनही साध्य देव त्यांच्यापासून वेगळे राहतात.
पुष्करावर्त्तका नाम ते मेघाः पक्षसंभवाः
पुष्करावर्तक नावाचे मेघ पंखांपासून उत्पन्न होतात, असे सांगितले जाते.
कामागानां प्रवृद्धानां भूतानां शिवमिच्छता
ज्यांच्या इच्छा फार वाढल्या आहेत, आणि जे सुखाची इच्छा करतात—
पुष्करावर्त्तकास्तेन कारणेनेह शब्दिताः
म्हणूनच, त्या मेघांना पुष्करावर्तक हे नाव पडले आहे.
कल्पान्तवृष्टेः स्रष्टारः संवर्ताग्ने र्नियामकाः
तेच कल्पाच्या शेवटी पडणाऱ्या पावसाचे निर्माण करणारे आणि संहाराच्या अग्नीचे नियंत्रक आहेत.
अनेकरूपसंस्थानाः पूरयन्तो महीतलम्
हे मेघ अनेक रूपे धारण करून, पृथ्वीचे पृष्ठभाग भरून टाकतात.
यान्यण्डस्य तु भिन्नस्य प्राकृतस्याभवंस्तदा
त्या वेळी जे काही फाटलेल्या आद्य अंड्यातून निर्माण झाले—
तान्येवाण्डकपालानि सर्वे मेघाः प्रकीर्त्तिताः
ते सर्व अंड्याच्या कवचांसारखेच आहेत, आणि त्यांनाच मेघ म्हणतात.
तेषां श्रेष्ठस्तु पर्जन्यश्चत्वारश्चैव दिग्गजाः
त्यांच्यात सर्वात श्रेष्ठ म्हणजे पर्जन्य, आणि चारही दिशांचे हत्ती.
कुलमेकं पृथग्भूतं योनिरेका जलं स्मृतम्
एक स्वतंत्र वंश आहे, आणि त्यांचा मूळ म्हणजे पाणी असे मानले जाते.
तुषारवृष्टिं वर्षन्ति शिष्टः सस्यप्रवृद्धये
उरलेले मेघ बर्फ आणि पाऊस पिकांच्या वाढीसाठी पाडतात.
यो ऽसौ बिबर्त्ति भगवान्गङ्गामाकाशगोचराम्
जो भगवंत आकाशातून वाहणारी गंगा धारण करतो—
तस्या निष्यन्दतोयानि दिग्गजाः पृथुभिः करैः
तिच्या वाहणाऱ्या पाण्याला दिशांचे हत्ती त्यांच्या मोठ्या सोंडांनी उचलतात.
दक्षिणेन गिरिर्यो ऽसौ हेमकूट इति स्मृतः
दक्षिणेला जो पर्वत आहे, त्याला हेमकूट असे म्हणतात.
पुण्ड्रं नाम समाख्यातं नगरं तत्र विस्तृतम्
तेथे पुण्ड्र नावाचे विस्तीर्ण नगर आहे, असे सांगितले जाते.
ततस्तदा वहो वायुर्हेमवन्तं समुद्वहन्
त्या वेळी वारा हेमवंत पर्वत उचलून नेत असतो.
हिमवन्तमतिक्रम्य वृष्टिशेषं ततः परम्
हिमालय ओलांडून, उरलेला पाऊस पुढे जातो.
वर्षद्वयं समाख्यातं सस्यद्वयविवृद्धये
दोन वर्षांचा काळ दोन पिकांच्या वाढीसाठी सांगितला आहे.
सूर्य एव तु वृष्टीनां स्रष्टा समुपदिश्यते
पावसाचा खरा निर्माणकर्ता सूर्यच आहे, असे सांगितले जाते.
ध्रुवेणाधिष्ठितः सूर्यस्तस्यां वृष्टौ प्रवर्त्तते
ध्रुवाच्या आधारावर सूर्य पावसाळ्यात आपली वाटचाल करतो.
ग्रहो निःसृत्य सूर्यात्तु कृत्स्ने नक्षत्रमण्डले
सूर्यातून एक ग्रह बाहेर पडून संपूर्ण नक्षत्रमंडलात फिरतो.
ततः सूर्यरथस्याथ सन्निवेशं निबोधत
आता सूर्याच्या रथाची रचना ऐका.
हिरण्मयेन भगवांस्तथैव हरिदर्वणा
भगवान सूर्य सोनेरी आणि हिरव्या रंगाच्या जुव्याने सजलेला आहे.
चक्रेण भास्वता सूर्यः स्यन्दनेन प्रसर्पति
सूर्य तेजस्वी चाक असलेल्या आपल्या रथाने पुढे जातो.
द्विगुणो ऽस्य रथोपस्थादीषादण्डः प्रमाणतः
त्याच्या रथाच्या आसनापेक्षा मापाचा दांडा दुप्पट मोठा आहे.