तेजोर्ऽकः सर्वभूतेभ्य आदत्ते रश्मिभिर्जलम्
सूर्य आपल्या किरणांनी सर्व प्राण्यांमधून ते पाणी वर खेचतो.
संजीवनं च सस्यानामंभस्तदमृतोपमम्
हे पाणी, अमृतासारखे, झाडांना जीव देणारे असते.
यच्छत्यापो हि मेघेभ्यः घुक्लाशुक्लैर्गभस्तिभिः
सूर्य आपल्या तेजस्वी आणि फिकट किरणांनी ते पाणी मेघांना देतो.
सर्वभूतहितार्थाय वायुमिश्राः समन्ततः
सर्व प्राण्यांच्या कल्याणासाठी, वाऱ्याबरोबर मिसळलेली ती पाणी सर्वत्र पसरतात.
वायव्यं स्तनितं चैव वैद्युतं चाग्निसंभवम्
वाऱ्याचा गडगडाट, विजेचा कडकडाट आणि अग्नीतून उत्पन्न होणारी वीज—
न भ्रश्यन्ति यतश्चापस्तदभं कवयो विदुः
—यातून पाणी खाली पडत नाही, म्हणून ज्ञानी लोक त्याला पाण्याचे स्थान म्हणतात.
आग्नेया ब्रह्मजाश्चैव पक्षजाश्च पृथग्विधाः
आगमुळे तयार झालेले, ब्रह्मातून जन्मलेले आणि पंखातून उत्पन्न झालेले असे वेगवेगळ्या प्रकारचे मेघ असतात.
आग्नेया स्तूष्णजाः प्रोक्तास्तेषां धूमप्रवर्त्तनम्
आगमुळे निर्माण झालेले मेघ शांततेतून जन्मतात; त्यांच्यात धूर निर्माण होतो.
महिषाश्च वाराहाश्च मत्तमातङ्गरूपिणः
म्हशी, वराह आणि मदमस्त हत्ती यांच्या रूपातील—
जीमूता नाम ते मेघा ह्येतेभ्यो जीवसंभवः
—हे मेघ 'जीमूत' म्हणून ओळखले जातात; त्यांच्यापासूनच सर्व प्राण्यांचे जीवन निर्माण होते.
मूकमेघा महाकाया आवहस्य वशानुगाः
मूक आणि प्रचंड आकाराचे मेघ वाऱ्याच्या इच्छेनुसार चालतात.
पर्वताग्र नितंबेषु वर्षति च रसंति च
पर्वतांच्या शिखरांवर आणि उतारांवर हे मेघ पाऊस पाडतात आणि हळूहळू झिरपत जातात.
ब्रह्मजा नाम ते मेघा ब्रह्मनिश्वाससंभवाः
'ब्रह्मजा' नावाचे मेघ ब्रह्माच्या श्वासातून उत्पन्न होतात.
तेषां शश्र्वत्प्रणादेन भूमिः स्वाङ्गरूहोद्भवा
त्यांच्या सातत्याने होणाऱ्या गडगडाटामुळे, पृथ्वी स्वतःच्या अवयवांतून निर्माण होऊन टिकून राहते.
तेष्वियं प्रावृडासक्ता भूतानां जीवितोद्भवा
या मेघांमध्येच पावसाळा स्थिर असतो आणि त्यातूनच सर्व प्राण्यांचे जीवन निर्माण होते.
एतं योजनमात्राच्च साध्यर्द्धा निष्कृतादपि
एक योजन अंतरावरूनही साध्य देव त्यांच्यापासून वेगळे राहतात.
पुष्करावर्त्तका नाम ते मेघाः पक्षसंभवाः
पुष्करावर्तक नावाचे मेघ पंखांपासून उत्पन्न होतात, असे सांगितले जाते.
कामागानां प्रवृद्धानां भूतानां शिवमिच्छता
ज्यांच्या इच्छा फार वाढल्या आहेत, आणि जे सुखाची इच्छा करतात—
पुष्करावर्त्तकास्तेन कारणेनेह शब्दिताः
म्हणूनच, त्या मेघांना पुष्करावर्तक हे नाव पडले आहे.
कल्पान्तवृष्टेः स्रष्टारः संवर्ताग्ने र्नियामकाः
तेच कल्पाच्या शेवटी पडणाऱ्या पावसाचे निर्माण करणारे आणि संहाराच्या अग्नीचे नियंत्रक आहेत.
अनेकरूपसंस्थानाः पूरयन्तो महीतलम्
हे मेघ अनेक रूपे धारण करून, पृथ्वीचे पृष्ठभाग भरून टाकतात.
यान्यण्डस्य तु भिन्नस्य प्राकृतस्याभवंस्तदा
त्या वेळी जे काही फाटलेल्या आद्य अंड्यातून निर्माण झाले—
तान्येवाण्डकपालानि सर्वे मेघाः प्रकीर्त्तिताः
ते सर्व अंड्याच्या कवचांसारखेच आहेत, आणि त्यांनाच मेघ म्हणतात.
तेषां श्रेष्ठस्तु पर्जन्यश्चत्वारश्चैव दिग्गजाः
त्यांच्यात सर्वात श्रेष्ठ म्हणजे पर्जन्य, आणि चारही दिशांचे हत्ती.
कुलमेकं पृथग्भूतं योनिरेका जलं स्मृतम्
एक स्वतंत्र वंश आहे, आणि त्यांचा मूळ म्हणजे पाणी असे मानले जाते.
तुषारवृष्टिं वर्षन्ति शिष्टः सस्यप्रवृद्धये
उरलेले मेघ बर्फ आणि पाऊस पिकांच्या वाढीसाठी पाडतात.
यो ऽसौ बिबर्त्ति भगवान्गङ्गामाकाशगोचराम्
जो भगवंत आकाशातून वाहणारी गंगा धारण करतो—
तस्या निष्यन्दतोयानि दिग्गजाः पृथुभिः करैः
तिच्या वाहणाऱ्या पाण्याला दिशांचे हत्ती त्यांच्या मोठ्या सोंडांनी उचलतात.
दक्षिणेन गिरिर्यो ऽसौ हेमकूट इति स्मृतः
दक्षिणेला जो पर्वत आहे, त्याला हेमकूट असे म्हणतात.
पुण्ड्रं नाम समाख्यातं नगरं तत्र विस्तृतम्
तेथे पुण्ड्र नावाचे विस्तीर्ण नगर आहे, असे सांगितले जाते.