अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि सूर्याचन्द्रमसोर्गतिम्
आता मी सूर्य आणि चंद्र यांच्या मार्गाची माहिती सांगतो.
प्रकाशैस्तु प्रभाभिस्तौ मण्डलाभ्यां समुच्छ्रितौ
त्यांच्या तेजामुळे आणि प्रकाशामुळे ते दोघेही त्यांच्या वर्तुळांसह वर उचलले जातात.
विस्तरार्द्धे पृथिव्यास्तु भवेदन्यत्र बाह्यतः
पृथ्वीच्या अर्ध्या विस्ताराला इतरत्र बाहेरील भाग मानला जातो.
पर्यास्तात्पारिमाण्येन भूमेस्तुल्यं दिवं स्मृतम्
पृथ्वीच्या परिघाएवढेच आकाशाचेही माप समजले जाते.
अविधातुः प्रकाशाख्यो ह्यवनात्स रविः स्मृतः
प्रकाशाचा स्त्रोत म्हणून सूर्य ओळखला जातो आणि तो पृथ्वीवरून उगवतो असे मानले जाते.
महित्तत्त्वान्महीशब्दो ऽह्यस्मिन्वर्षे निपाद्यते
या प्रदेशात पृथ्वीच्या तत्त्वासाठी 'मही' हा शब्द वापरला जातो.
मण्डलं भास्करस्याथ योजनानि निबोधत
आता सूर्याच्या वर्तुळात किती योजन आहेत ते जाणून घ्या.
विस्तारात्र्रिगुणश्चास्य परिणाहस्तु मण्डले
त्याचा व्यास त्याच्या रुंदीपेक्षा तीनपट आहे आणि वर्तुळाचा परिघ त्यानुसार मोजला जातो.
अथ पृथिव्या वक्ष्यामि प्रमाणं योजनैः सह
आता मी पृथ्वीचे मोजमाप आणि त्यातील योजनांची संख्या सांगतो.
इत्येतदिह संख्यातं पुराणे परिमाणतः
या पुराणात येथे विस्ताराचे मोजमाप दिले आहे.
अभिमानिनोव्यतीता ये तुल्यास्ते सांप्रतैस्त्विह
जे अभिमानी होते आणि गेले, ते आता असलेल्या लोकांसारखेच आहेत.
तस्मात्तु सांप्रतैर्देवैर्वक्ष्यामि वसुधातलम्
म्हणून मी सध्याच्या देवांमध्ये पृथ्वीचे पृष्ठभाग कसा आहे ते सांगतो.
शतार्द्धकोटिविस्तारा पृथिवी कृत्स्नशः स्मृता
संपूर्ण पृथ्वीची रुंदी एकशे पन्नास कोटी योजन इतकी आहे असे मानले जाते.
पृथिव्या ह्यर्द्धविस्तारो योजनाग्रात्प्रकीर्त्तितः
पृथ्वीच्या अर्ध्या रुंदीचे मोजमाप योजनाच्या टोकापासून सांगितले आहे.
तथा शातसहस्राणामेकोन नवतिः पुनः
त्याचप्रमाणे, एक लाखाहून एक कमी म्हणजे नव्वद नऊ हजार योजना आहेत.
गणितं योजनाग्रात्तु कोट्यस्त्वेकादश स्मृताः
योजनाच्या टोकापासून मोजल्यास अकरा कोटी योजना आहेत असे मानले जाते.
इत्येतदिह संश्यातं पृथिव्यन्तस्य मण्डलम्
या ठिकाणी पृथ्वीच्या आतील वर्तुळाचे मोजमाप सांगितले आहे.
पर्याससन्निवेशश्च भूमेर्यावत्तु मण्डलम्
पृथ्वीचे मांडणी आणि विस्तार तिच्या वर्तुळाएवढेच आहे.
सप्तानामपि द्वीपानामेत त्स्थानं प्रकीर्तितम्
सातही द्वीपांची जागा येथे सांगितली आहे.
उपर्युपरि लोकानां छत्रवत्परिमण्डलम्
त्यांच्या वरच्या बाजूस, प्रत्येक लोकांची मांडणी छत्रासारख्या गोलाकार रूपात आहे.
एतदण्डकपालस्य प्रमाणं परिकीर्त्तितम्
या अंडाच्या कवचाचे माप येथे स्पष्ट केले आहे.
भूर्लोकश्च भुवर्ल्लोकस्तृतीयस्सृरिति स्स्वतः
भूर्लोक, भुवर्लोक आणि तिसरा स्वर्ग हे आपापल्या जागी स्थिर आहेत.
एते सप्त कृता लोकाश्छत्राकारा व्यवस्थिताः
हे सातही लोक छत्राच्या आकारात मांडलेले आहेत.
दशभागाधिकाभिश्च ताभिः प्रकृतिभिर्बहिः
त्यांच्या बाहेर, दहाव्या भागाने जास्त असलेल्या तत्त्वांनी वेढलेले आहे.
अस्याण्डस्य समन्ताच्च सन्निविष्टो घनोदधिः
या अंडाच्या चहुबाजूंनी घन समुद्र पसरलेला आहे.
घनोदधिः परेणाथ धार्य्यते घनतेजसा
घन समुद्राच्या पलीकडे, ते घन तेजाने धरून ठेवले आहे.
संमताद्धनवातेन धार्यमाणं प्रतिष्ठितम्
मान्यताप्राप्त धनवायूने ते स्थिर ठेवले आहे.
भूतादिना वृतं सर्वं भूतादिर्महता वृतः
सर्व काही भूतादी तत्त्वांनी वेढले आहे आणि भूतादी महत्तत्त्वाने वेढले आहे.
पुराणि लोकपालानां प्रवक्ष्यामि यथाक्रमम्
आता मी जगपालकांचे प्राचीन नावे योग्य क्रमाने सांगतो.
मेरोः प्राच्यां दिशि तथा मानसस्यैव मूर्द्धनि
मेरूच्या पूर्व दिशेला आणि मानसाच्या शिखरावर,