भूतेभ्यः परतस्तेभ्यो व्यालोका सा धरा स्मृता
भूतांपेक्षा आणि त्याहूनही पुढे जी तेजस्विता आहे, तीच पृथ्वी म्हणून ओळखली जाते.
पात्रे महति पात्राणि यथैवान्तर्गतानि तु
जसे मोठ्या भांड्यात लहान भांडी आतमध्ये ठेवता येतात,
तथा ह्यालोक आकाशे भेदास्त्वन्तर्गता मताः
तसेच आकाशात प्रकाशाचे विभागही आतमध्ये सामावलेले मानले जातात.
यावदेतानि भूतानि तावदुत्पत्तिरुच्यते
ही भुते ज्या पर्यंत आहेत, तोपर्यंत त्यांची उत्पत्ती सांगितली जाते.
प्रत्या ख्याय तु भूतानि कार्योत्पर्त्तिन विद्यते
जेव्हा ही भुते मागे घेतली जातात, तेव्हा परिणामांची निर्मिती होत नाही.
कारणात्मकास्तथैक स्युर्भेदा ये महदादयः
महत्तत्त्वापासून सुरू होणारे हे विभाग कारणस्वरूप असून एकच आहेत.
सप्तद्वीपसमुद्राड्यो याथातथ्यन वै द्विजाः
द्विजांनो, सात द्वीप आणि समुद्रांचे प्रदेश जसे आहेत तसेच आहेत.
वैश्वरूप्रधानस्य परिणामैकदेशिकः
मुख्य तत्त्वाच्या विश्वरूपाचा केवळ एक भागच या परिवर्तनाशी संबंधित आहे.
एवंभूतगणाः सप्त सन्निविष्टाः परस्परम्
अशा सात भूतगटांचा एकत्रितपणे समावेश झालेला आहे.
एतावदेव श्रोतव्यं संनिवेशे तु पार्थेवे
पृथ्वीच्या रचनेबद्दल एवढेच ऐकावे.
तास्त्वहं परिमाणेन नं संख्यातुमिहोत्सहे
मी त्यांचे मोजमाप करून इथे सांगू शकत नाही.
तारकासंनिवेशश्च यावद्दिव्यानुमण्डलम्
तारकांचा मांडणी आणि दिव्य मंडलापर्यंतचा विस्तार,
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि कृथिव्या वै विचक्षणाः
येथून पुढे, मी पृथ्वीबद्दल सांगणार आहे, हे ज्ञानीहो.
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्
पृथ्वी, वायू, आकाश, पाणी आणि प्रकाश ही पाच भुते आहेत.
जननी सर्वभूतानां सर्वसत्त्वधरा धरा
पृथ्वी ही सर्व जीवांची जननी आहे, सर्व सत्त्वांना धारण करणारी आहे.
नानानदनदीशैला नैकजातिसमाकुला
ती अनेक नद्या आणि पर्वतांनी भरलेली असून, असंख्य जातींनी गजबजलेली आहे.
नदीनदससुद्रस्थास्तन्था क्षुद्राश्रयस्थिताः
ते लहान नद्या, ओढे आणि नीच जागांमध्ये राहतात, नेहमी साध्या ठिकाणीच वास करतात.
आपो ऽनन्ता हि विज्ञेयास्तथाग्निः सर्वलोकगः
पाणी हे खरोखरच अनंत आहे, आणि अग्नी सर्व जगांत व्यापलेला आहे, हे जाणावे.
तथाकाशमनालेख्यं रम्यं नानाश्रयं स्मृतम्
आकाश देखील हाताळता येत नाही, ते सुंदर आहे आणि त्याला अनेक ठिकाणे आहेत, असे सांगितले जाते.
आपः पृथिव्यामुदके पृथिव्युपरि संस्थिताः
पाणी पृथ्वीमध्ये, पाण्यात आणि पृथ्वीच्या वरही आहे.
एवं मतमनन्तस्य भौतिकस्य न विद्यते
म्हणून, या अनंत भौतिक तत्त्वांचे मत निश्चित नाही.
भूमिर्जलमथा काशमिति या या परंपरा
पृथ्वी, पाणी आणि मग आकाश—अशी ही परंपरा सांगितली आहे.
दशयोजनसाहस्रमेकं भौमं रसातलम्
पृथ्वीवरील रसातळ हे दहा योजनांच्या हजार पट अंतराचे आहे, असे म्हटले जाते.
प्रथमं तत्वलं नाम सुतलं तु ततः परम्
सर्वप्रथम अतळ नावाचा प्रदेश आहे, त्यापुढे सुतळ आहे.
ततोर्ऽवाक्च तलं नाम परतश्च रसातलम्
त्याखाली तलातळ नावाचा प्रदेश आहे, आणि त्यापुढे रसातळ आहे.
कृष्णभौमश्च प्रथमो भूमिभागः प्रकीर्त्तितः
पृथ्वीचा पहिला भाग कृष्णभूमा, म्हणजे काळी माती, म्हणून ओळखला जातो.
पीतभौमश्चतुर्थस्तु पञ्चमः शर्करामयः
चौथा भाग पीतभूमा, म्हणजे पिवळी माती, आणि पाचवा भाग गोट्यांनी बनलेला आहे.
प्रथमे ऽस्मिंस्तले ख्यातमसुरेद्रस्य मन्दिरम्
या प्रदेशांपैकी पहिल्या भागात असुरराजाचा महाल प्रसिद्ध आहे.
पुरं च शङ्कुकर्णस्य कबन्धस्य च मन्दिरम्
तेथे शंखकर्णाचे नगर आणि कबंधाचा महाल आहे.
राक्षसस्य च भीमस्य शूलदन्तस्य चालयम्
राक्षस भीम आणि शूलदंत यांचेही निवासस्थान तेथे आहे.