आनुपूर्व्याद्विधिः कृत्स्नः पुष्करस्य प्रकीर्त्तितः
अशा प्रकारे पुष्कराचा संपूर्ण क्रमवार वर्णन सांगितला आहे.
विस्तारान्मण्डलाच्चैव पुष्करस्य समेन तु
विस्तार आणि वर्तुळ या दोन्ही बाबतीत पुष्करासारखाच आहे.
द्वीपस्यानन्तरो यस्तु सामुद्रस्तत्समस्तु सः
त्या द्वीपाच्या पुढील जो प्रदेश आहे, त्याला 'सामुद्र' म्हणतात आणि तोही तितकाच मोठा आहे.
अपां चैव समुद्रेकात्सामुद्र इति संज्ञितः
पाण्याने भरलेला असल्यामुळे त्याला 'सामुद्र' असे नाव पडले आहे.
तस्माद्वर्षमिति प्रोक्तं प्रजानां सुखदं यतः
म्हणून त्याला 'पाऊस' असं नाव पडलं, कारण तो सर्व जीवांना आनंद देतो.
रतिप्रबधनात्मिद्धं वर्षं तत्तेषु तेन वै
पाऊस हा सुख आणि वाढ याच्या मूळातून निर्माण होतो आणि तिथेच पडतो.
प्रक्षीयमाणे बहुले क्षीयते ऽस्तमिते खगे
जेव्हा पाऊस फारच कमी होतो, तेव्हा तो पक्षी मावळतो तसा कमी होत जातो.
तथोपक्षीयमाणे ऽपि स्वात्मन्येवावकृष्यते
त्याचप्रमाणे, पाऊस कमी झाला की तो स्वतःच्या स्वरूपात परत खेचला जातो.
महोदधिगतं तोयं स्वत उद्रिच्यते तथा
मोठ्या समुद्रातलं पाणी जसं आपोआप वर येतं, तसंच हेही घडतं.
उदयास्तमये त्विन्दौ पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः
सूर्योदय आणि सूर्यास्त वेळी, शुक्ल आणि कृष्ण पक्षात हे घडतं.
दशोत्तराणि पञ्चैव ह्यङ्गुलानि शतानि च
तेथे एकशे पंधरा अंगुळे एवढं अंतर आहे.
द्विराप्कत्वात्स्मृता द्वीपाः सर्वतश्चोदकावृताः
सर्व बाजूंनी पाण्याने वेढलेली म्हणून त्यांना 'द्वीप' असं नाव आहे.
अपर्वाणस्तु गिरयः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः
जे डोंगर सर्वात उंच नाहीत, ते इतर पर्वतांमध्ये पर्वतरांग म्हणून ओळखले जातात.
शाल्मलिः शाल्मले द्वीपे पूज्यते सुमहाव्रतैः
शाल्मली द्वीपावर, मोठ्या व्रतधारी लोकांनी शाल्मली वृक्षाची पूजा केली जाते.
क्रैञ्चद्वीपे गिरिः कैञ्चो मध्ये जनपदस्य ह
क्रौंच द्वीपावर, त्या प्रदेशाच्या मध्यभागी 'कैंच' नावाचा डोंगर आहे.
न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे तत्रत्यैः स नमस्कृतः
पुष्कर द्वीपावर, तिथल्या लोकांनी वडाच्या झाडाचा सन्मान केला आहे.
तस्मिन्नि वसति ब्रह्मा साध्यैः सार्द्धं प्रजापतिः
त्या ठिकाणी ब्रह्मा सध्यांसोबत, सृष्टीचे अधिपती म्हणून राहतात.
स तत्र पूज्यते चैव देवेर्देवोतमोतमः
तेथे त्यांची देवांमध्ये सर्वश्रेष्ठ देव म्हणून पूजा केली जाते.
द्वीपेषु तेषु सर्वेषु प्रजानां क्रमतस्तु वै
त्या सर्व द्वीपांमध्ये, जीवांची वंशावळ योग्य क्रमाने पुढे जाते.
आरोग्ययुःप्रमाणाभ्यां प्रमाणं द्विगुणं ततः
आरोग्य आणि आयुष्य यांच्या प्रमाणानुसार, त्यांचं प्रमाण नंतर दुप्पट होतं.
गोपायति प्रजास्तत्र स्वयंभूर्जड पण्डिताः
तेथे स्वयंभू सर्व जीवांचं, मूर्ख असो वा बुद्धिमान, रक्षण करतो.
स विष्णोः सचिवो देवः स पिता स पितामहः
तो विष्णूचा सल्लागार, देव, वडील आणि आजोबा आहे.
षड्रसं सुमहावीर्यं भुञ्जते तु प्रजाः सदा
सर्व प्राणी नेहमी सहा रसांची, जे अत्यंत शक्तिशाली आहेत, आस्वाद घेतात.
स्वादूदकः समुद्रस्तु समन्तात्परिवेष्ट्य तम्
गोड पाण्याने भरलेला समुद्र सर्व बाजूंनी त्याला पूर्णपणे वेढून आहे.
काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वाह्येकशिलोपमा
सोन्यासारखी, दुप्पट मोठी अशी ही भूमी सर्वत्र एकसंध दगडासारखी आहे.
प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोकः स उच्यते
तो लोकालोक म्हणून ओळखला जातो, कारण तो प्रकाशमान आणि अप्रकाशमान दोन्ही आहे.
योजनानां सहस्राणि दश तस्योच्छ्रयः समृतः
त्याची उंची दहा हजार योजन असल्याचे सांगितले जाते.
आलोको लोकवृत्तिस्थो निरालोको ह्यलौकिकः
प्रकाशमान भागात लोकांचे अस्तित्व आहे; अप्रकाशमान भाग मात्र लोकांच्या पलीकडे आहे.
लोकविस्तारमात्रं तु ह्यलोकः सर्वतो बहिः
अप्रकाशमान प्रदेश संपूर्णपणे लोकांच्या विस्ताराच्या बाहेर आहे.
आलोकात्परतश्चापि ह्यण्डमा वृत्य तिष्ठति
प्रकाशमान प्रदेशाच्या पलीकडे, अंड संपूर्ण जग वेढून उभे आहे.