विपर्ययो न तेष्वस्ति कालात्स्वाभाविकं परम्
त्यांना काळानुसार स्वाभाविक असं काहीच वगळता, दुसरं कोणतंही उलटफेर होत नाही.
स्वधर्मेणैव धर्म ज्ञास्ते रक्षन्ति परस्परम्
ते आपापल्या धर्माचं ज्ञान ठेवून, एकमेकांचं रक्षण करतात.
एतावदेव श्रोतव्यं शाकद्वीपनिवासिनाम्
शाकद्वीपात राहणाऱ्यांविषयी इतकंच ऐकावं.
पुष्करेण तु द्वीपेन वृतः क्षीरोदको बहिः
पुष्कर नावाच्या द्वीपाने वेढलेलं असून, बाहेर दूधाचं समुद्र आहे.
पुष्करे पर्वतः श्रीमानेक एव महाशिलः
पुष्कर द्वीपावर एकच भव्य आणि सुंदर असा मोठ्या दगडाचा पर्वत आहे.
द्वीपस्य तस्य पूर्वर्द्धे चित्रसानुः स्थितो महान्
त्या द्वीपाच्या पूर्व भागात चित्रसानू नावाचा मोठा पर्वत उभा आहे.
उर्द्धं चैव चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि महीतलात्
पृथ्वीच्या पृष्ठभागापासून चव्वेचाळीस हजार योजने वर
स्थितो वेलासमीपे तु नवचन्द्र इवोदितः
तो किनाऱ्याजवळ उभा आहे, जणू काही नवीन चंद्र उगवला आहे.
तावदेव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः
तो सर्व बाजूंनी तितकाच विस्तारलेला असून पूर्णपणे गोल आहे.
एक एव महासारः सन्निवेशो द्विधा कृतः
एकच मोठा विस्तार असून तो दोन भागांत विभागलेला आहे.
पुष्करद्वीपविस्ताराद्विस्तीर्णो ऽसौ समन्ततः
तो सर्व बाजूंनी पुष्करद्वीपाच्या विस्ताराएवढाच मोठा आहे.
अभितो मानसस्याथ पर्वतस्य तु मण्डले
आणि मानस पर्वताच्या वर्तुळाभोवती
त्स्यैवाभ्यन्तरेणापि धातकीखण्डमुच्यते
त्याच्याही आत 'धातकी' नावाचा प्रदेश आहे.
अरोगाः सुखबाहुल्या मानसीं सिद्धिमास्थिताः
तेथे लोक निरोगी, सुखी आणि मानस सिद्धी प्राप्त केलेले आहेत.
अधमोत्तमा न तेष्वस्ति तुल्यास्ते रूपशीलतः
त्यांच्यात कुणीही श्रेष्ठ किंवा कनिष्ठ नाही; सर्व रूप आणि स्वभावाने सारखेच आहेत.
निग्रहो न च दण्डो ऽस्ति न लोभो न परिग्रहः
तेथे शिक्षा नाही, दंड नाही, लोभ नाही आणि संग्रहही नाही.
वर्णाश्रमौ वा वार्ता वा पाशुपाल्यं वणिक्पथः
तेथे ना जात, ना आश्रम, ना शेती, ना गुरे राखणे, ना व्यापार आहे.
वर्षद्वये सर्वमेतत्पुष्करस्य न विद्यते
पुष्कराच्या त्या दोन प्रदेशांत हे काहीही अस्तित्वात नाही.
उद्भिदान्युदकान्यत्र गिरिप्रस्रवणानि च
तेथे आपोआप उगवणारी झाडे, पाणी आणि डोंगरातील झरे आहेत.
सर्वर्त्तुसुसुखस्तत्र जराक्रमविवर्जितः
सर्व ऋतूंमध्ये तेथे मोठे सुख आहे आणि वृद्धत्वाचा स्पर्शही नाही.
आनुपूर्व्याद्विधिः कृत्स्नः पुष्करस्य प्रकीर्त्तितः
अशा प्रकारे पुष्कराचा संपूर्ण क्रमवार वर्णन सांगितला आहे.
विस्तारान्मण्डलाच्चैव पुष्करस्य समेन तु
विस्तार आणि वर्तुळ या दोन्ही बाबतीत पुष्करासारखाच आहे.
द्वीपस्यानन्तरो यस्तु सामुद्रस्तत्समस्तु सः
त्या द्वीपाच्या पुढील जो प्रदेश आहे, त्याला 'सामुद्र' म्हणतात आणि तोही तितकाच मोठा आहे.
अपां चैव समुद्रेकात्सामुद्र इति संज्ञितः
पाण्याने भरलेला असल्यामुळे त्याला 'सामुद्र' असे नाव पडले आहे.
तस्माद्वर्षमिति प्रोक्तं प्रजानां सुखदं यतः
म्हणून त्याला 'पाऊस' असं नाव पडलं, कारण तो सर्व जीवांना आनंद देतो.
रतिप्रबधनात्मिद्धं वर्षं तत्तेषु तेन वै
पाऊस हा सुख आणि वाढ याच्या मूळातून निर्माण होतो आणि तिथेच पडतो.
प्रक्षीयमाणे बहुले क्षीयते ऽस्तमिते खगे
जेव्हा पाऊस फारच कमी होतो, तेव्हा तो पक्षी मावळतो तसा कमी होत जातो.
तथोपक्षीयमाणे ऽपि स्वात्मन्येवावकृष्यते
त्याचप्रमाणे, पाऊस कमी झाला की तो स्वतःच्या स्वरूपात परत खेचला जातो.
महोदधिगतं तोयं स्वत उद्रिच्यते तथा
मोठ्या समुद्रातलं पाणी जसं आपोआप वर येतं, तसंच हेही घडतं.
उदयास्तमये त्विन्दौ पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः
सूर्योदय आणि सूर्यास्त वेळी, शुक्ल आणि कृष्ण पक्षात हे घडतं.