वर्षं तद्भारतं नाम यत्रेयं भारती प्रजा
जिथे ही भारती प्रजा वसते, त्या देशाला 'भारत' असं नाव आहे.
निरुक्तवचनाच्चैवं वर्षं तद्भारतं स्मृतम्
या नावाच्या अर्थावरून त्या देशाला 'भारत' असं म्हटलं जातं.
न खल्वन्यत्र मर्त्यानां भूमौ कर्म विधीयते
खरं तर पृथ्वीवर इतर कुठेही माणसांसाठी कर्म ठरवलेलं नाही.
समुद्रातरिता ज्ञेयास्ते त्वगम्याः परस्परम्
समुद्राने वेगळे केलेले हे प्रदेश परस्परांपासून अगम्य आहेत.
नागद्वीपस्तथा सौम्यो गान्धर्वस्त्वथ वारुणः
नागद्वीप, सौम्य, गंधर्व आणि वारुण—अशी त्यांची नावे आहेत.
योजनानां सहस्रे तु द्वीपो ऽयं दक्षिणोत्तरात्
हा द्वीप दक्षिणेकडून उत्तरेकडे हजार योजन लांब आहे.
तिर्यगुत्तरविस्तीर्मः सहस्राणि नवैव तु
पूर्वेकडून पश्चिमेकडे त्याची रुंदी नव्हे हजार योजन आहे.
पूर्वे किराता ह्यस्यान्ते पश्चिमे यवनाः स्मृताः
पूर्वेला या द्वीपाच्या शेवटी किरात, आणि पश्चिमेला यवन वसले आहेत.
इज्यायुधवणिज्याभिर्वर्त्तयन्तो व्यवस्थिताः
पूजा, युद्ध आणि व्यापार यात मग्न राहून हे लोक आपल्या कर्तव्यात खंबीरपणे टिकून राहतात.
धर्मार्थकामसंयुक्तो वर्णानां तु स्वकर्मसु
धर्म, संपत्ती आणि इच्छा यांच्याशी एकरूप होऊन, प्रत्येक वर्ण आपापल्या कर्तव्यांनुसार वागतो.
इह स्वर्गापवर्गार्थं प्रवृत्तिर्येषु मानुषी
इथे माणसांची सर्व कृती स्वर्ग आणि मोक्ष मिळवण्यासाठी केली जाते.
कृत्स्नं जयति यो ह्येनं सम्राडित्यभिधीयते
जो सर्व काही जिंकतो, त्याला सम्राट म्हणतात.
स्वराडसौ स्मृतो लौकः पुनर्वक्ष्यामि विस्तरात्
जो स्वतःच्या राज्यावर राज्य करतो, त्याला स्वराज्याधीश म्हणतात; हे मी पुन्हा सविस्तर सांगीन.
महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः
महेन्द्र, मलय, सह्य, शुक्तिमान आणि ऋक्ष हे पर्वत आहेत.
तेषां सहस्रश्चान्ये पर्व तास्तु समीपगाः
त्यांच्यात हजारो इतर पर्वत आहेत आणि जवळपासचे पर्वतही आहेत.
संदरः पर्वतश्रेष्ठो वैहारो दुर्दुरस्तथा
संदर हा श्रेष्ठ पर्वत आहे, तसेच वैहार आणि दुर्दुर हेही आहेत.
वातन्धमो नागगिरिस्तथा पाण्डुरपर्वतः
वातंधम, नागगिरी आणि पांडुर पर्वत हे देखील आहेत.
पुष्पगिर्युज्जयन्तौ च शैलो रैवतकस्तथा
पुष्पगिरी, उज्जयंत आणि रैवत पर्वत हेही आहेत.
अन्ये तेभ्यो ऽपरिज्ञाता ह्रस्वाः स्वलपोपजी विनः
त्यांच्यातील इतर काही पर्वत ओळखीचे नाहीत, लहान आहेत आणि फारसा जीवसृष्टीला आधार देत नाहीत.
पीयन्ते यैरिमा नद्यो गङ्गा सिंधु सरस्वती
ज्यांच्यामुळे या नद्या प्यायल्या जातात, त्या म्हणजे गंगा, सिंधू आणि सरस्वती.
इरावती वितस्ता च विपाशा देविका कुहूः
इरावती, वितस्ता, विपाशा, देविका आणि कुहू.
कौशकी त्रिदिवा चैव निष्ठीवी गेडकी तथा
कौशिकी, त्रिदिवा, निष्ठीवी आणि गेढकी.
वेदस्मृतिर्वेदवती वृत्रघ्नी सिंधु रेव च
वेद, स्मृती, वेदवती, वृत्रघ्नी, सिंधू आणि रेवा.
पाशा चर्मण्वतीनूपा विदिशा वेत्रवत्यपि
पाशा, चर्मण्वती, नूपा, विदिशा आणि वेत्रवती.
शोणो महानदश्चैव नर्म्मदा सुरसा क्रिया
शोण, महानद, नर्मदा, सुरसा आणि क्रिया.
तमसा पिप्पला श्येना करमोदा पिशाचिका
तमसा, पिप्पला, श्येना, करमोदा आणि पिशाचिका.
सनेरुजा शुक्तिमती मङ्कुती त्रिदिवा क्रतुः
सनेरुजा, शुक्तिमती, मंकुती, त्रिदिवा आणि क्रतू.
तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या सृपा च निषधा नदी
तापी, पयोष्णी, निर्विंध्य, सृपा आणि निषध ही नद्या.
तोया चैव महागौरी दुर्गा वान्नशिला तथा
तोया, महागौरी, दुर्गा आणि वन्नशिला.
गोदावरी भीमरथी कृष्णवेणाथ बञ्जुला
गोदावरी, भीमरथी, कृष्णवेणा आणि बंजुला.