कालावस्थासु षट्स्वेते मासाख्या वै व्यवस्थिताः
काळाच्या सहा अवस्थांमध्ये, ज्यांना महिने म्हणतात, हे सर्व ठरले आहेत.
ऋतवो ब्रह्मणः पुत्रा विज्ञेयास्ते ऽभिमानिनः
ऋतु हे ब्रह्माचे पुत्र मानावेत आणि ते स्वतःचे अस्तित्व जाणणारे आहेत.
स्थानानां व्यतिरेकेण ज्ञेयाः स्थानागिमानिनः
ठराविक ठिकाणांव्यतिरिक्त, त्या ठिकाणांचे अधिपती कोण आहेत हेही समजून घ्या.
संवत्सराश्च स्थानानि कामाख्या ह्यभिमानिनाम्
वर्षे सुद्धा त्या त्या ठिकाणांचीच असून, त्या ठिकाणांवर अभिमान असणाऱ्यांची आहेत.
तत्सतत्त्वास्तदात्मानस्तान्वक्ष्यामि निबोधत
त्यांचा खरा स्वभाव आणि तत्त्व मी आता सांगतो, लक्ष देऊन ऐका.
निमेषाश्च कलाः कष्ठा मुहुर्त्ता दिवसाः क्षयाः
क्षण, कला, काष्ठ, मुहूर्त, दिवस आणि रात्र —
ऋतुत्रयं चाप्ययनं द्वे ऽयने दक्षिणोत्तरे
तीन ऋतु, अयन, आणि दोन अयन — दक्षिणायन व उत्तरायण —
ऋतवस्तु निमेः पुत्रा विज्ञेयास्ते तथैव षट्
ऋतु हे क्षणांचेच पुत्र समजावेत; असे मिळून सहा ऋतु आहेत.
यस्माच्चैवार्त्तवेभ्यस्तु जायन्ते स्थाणु जङ्गमाः
आणि ह्याच ऋतूंमधून सर्व स्थावर आणि जंगम जीव जन्म घेतात.
समेतास्तु प्रसूयन्ते प्रजाश्चैव प्रजापतेः
हे सर्व एकत्र आले की, प्रजापतीच्या प्रजांचा जन्म होतो.
स्थानेषु स्थानिनो ह्येते स्थानात्मानः प्रकीर्त्तिताः
हे सर्व त्यांच्या त्यांच्या ठिकाणी स्थिर असून, त्यांना त्या ठिकाणांचे मूर्तरूप म्हणतात.
प्रजापतिः स्मृतो यस्तु स तु संवत्सरो मतः
जो प्रजापती म्हणून ओळखला जातो, तोच वर्ष मानला जातो.
ऋतात्तु ऋतवो यस्माज्जज्ञिरे ऋतवस्ततः
ऋतूपासूनच ऋतु जन्मतात; म्हणून ऋतु हे ऋतूपासूनच निर्माण होतात.
द्विपदां चतुष्पदां चैव पक्षिणां सर्वतामपि
दोन पायांचे, चार पायांचे, पक्षी आणि सर्व सजीव —
ऋतुत्वमार्तवत्वं च पितृत्वं च प्रकीर्त्तितम्
ऋतु असणे, ऋतूचे स्वरूप आणि पितरांचे स्थान असे सर्व वर्णन केले आहे.
सर्वभूतानि तेभ्यो यदृतुकालाद्विजज्ञिरे
सर्व जीव ह्याच ऋतूंच्या काळापासून जन्मले आहेत.
मन्वन्तरेष्विह त्वेते स्थिताः कालभिमानिनः
प्रत्येक मन्वंतरात हे कालाचे अधिपती इथेच स्थिर असतात.
स्थानाभिमानिनो ह्येते तिष्ठन्तीह प्रसंगमात्
ठिकाणांचे अधिपती त्यांच्या संबंधामुळे इथेच राहतात.
जज्ञे स्वधापितृभ्यस्तु द्वे कन्ये लोकविश्रुते
स्वधा आणि पितरांपासून दोन कन्या जन्मल्या, ज्या सर्व लोकांत प्रसिद्ध आहेत.
ते उभे ब्रह्मवादिन्यौ योगिन्यौ चैव ते उभे
त्या दोघी ब्रह्मविद्या सांगणाऱ्या आणि योगिनी होत्या.
अग्निष्वात्तास्तु ये प्रोक्तास्तेषां मेना तु मानसी
अग्निष्वात्त नावाच्या जे ऋषी होते, त्यांच्यापैकी मेना ही त्यांच्या मनातून उत्पन्न झाली.
मेरोस्तां धारणीं नाम पत्न्यर्थं वा सृजन् घुभाम्
मेरूला पत्नी म्हणून धरणी नावाची स्त्री निर्माण करण्यात आली.
अग्निष्वात्तास्तु तां मेना पत्नी हिमवते ददुः
अग्निष्वात्तांनी मेना हिला हिमवताची पत्नी म्हणून दिले.
मेना हिमवतः पत्नी मैनाकं सा व्यजायत
हिमवताची पत्नी मेना हिने मेनाका या पुत्राला जन्म दिला.
मैनाकस्या त्मजः क्रौचः क्रैञ्चद्वीपो यतः स्मृतः
मेनाकाचा मुलगा क्रौंच होता, ज्याच्यापासून क्रौंचद्वीप प्रसिद्ध झाला.
मन्दरं सुषुवे पुत्रं तिस्रः कन्याश्च विश्रुताः
तिने मंदार नावाचा मुलगा आणि तीन प्रसिद्ध मुली जन्माला घातल्या.
धातुश्चैवायतिः पत्नी विधातुर्नियतिः स्मृता
धातूची पत्नी आयती आणि विधात्याची पत्नी नियती अशी ओळखली जाते.
सुषुवे सागराद्वेला कन्यामेकामनिन्दिताम्
सागरातून वेला हिने एक निर्दोष मुलगी जन्माला घातली.
सवर्णायां सुता जाता दश प्राचीनबर्हिषः
सवर्णेमध्ये प्राचीनबर्ही यांना दहा पुत्र झाले.
तेषां स्वायंभुवो दक्षः पुत्रत्वं जग्मि वान्प्रभुः
त्यांच्यात स्वायंभुवाचा पुत्र दक्ष हा त्यांचा मुलगा म्हणून जन्माला आला.