गात्रेभ्यो जज्ञिरे तस्य मनुष्यासुरदेवताः
त्याच्या अंगांपासून माणसे, असुर आणि देवता जन्मले.
तेषां निसर्गः प्रागुक्तः समासाच्छ्रुयतां पुनः
त्यांचा स्वभाव आधी सांगितला होता; आता तो पुन्हा थोडक्यात ऐका.
पितृवन्मन्यमाना वै जज्ञिरे ऽस्योपपक्षतः
जे स्वतःला पितर समजत होते, ते त्याच्या कडून जन्मले.
ऋतवः पितरो देवा इत्येषा वैदिकी श्रुतिः
ऋतु, पितर आणि देवता—ही वैदिक शिकवण आहे.
एते स्वायंभुवे पूर्वमुत्पन्नाश्चान्तरे शुभे
हे सर्व पूर्वीच्या स्वयंभुव मन्वंतरात आणि शुभ काळात जन्मले.
अयज्वानस्तथा तेषामासन्ये गृहमेधिनः
त्यांच्यात काही गृहस्थ होते जे यज्ञ करत नसत.
यज्वानस्तेषु ये त्वासन्पितरः सोमपीथिनः
त्यांच्यात जे यज्ञ करणारे होते, ते सोमपान करणारे पितर होते.
ऋतवः पितरो देवाः शास्त्रे ऽस्मिन्निश्चयं गताः
या शास्त्रात ऋतु, पितर आणि देवता निश्चित झाले आहेत.
नभाश्चैव नभस्यश्च जीवावेतापुदात्दृतौ
अपुदात्दृतापासून नभ आणि नभस्य या जीवांचा जन्म झाला.
सहश्चैव सहस्यश्च घोरावेतापुदात्दृतौ
अपुदात्दृतापासून सह आणि सहस्य हे भयंकर जीव उत्पन्न झाले.
कालावस्थासु षट्स्वेते मासाख्या वै व्यवस्थिताः
काळाच्या सहा अवस्थांमध्ये, ज्यांना महिने म्हणतात, हे सर्व ठरले आहेत.
ऋतवो ब्रह्मणः पुत्रा विज्ञेयास्ते ऽभिमानिनः
ऋतु हे ब्रह्माचे पुत्र मानावेत आणि ते स्वतःचे अस्तित्व जाणणारे आहेत.
स्थानानां व्यतिरेकेण ज्ञेयाः स्थानागिमानिनः
ठराविक ठिकाणांव्यतिरिक्त, त्या ठिकाणांचे अधिपती कोण आहेत हेही समजून घ्या.
संवत्सराश्च स्थानानि कामाख्या ह्यभिमानिनाम्
वर्षे सुद्धा त्या त्या ठिकाणांचीच असून, त्या ठिकाणांवर अभिमान असणाऱ्यांची आहेत.
तत्सतत्त्वास्तदात्मानस्तान्वक्ष्यामि निबोधत
त्यांचा खरा स्वभाव आणि तत्त्व मी आता सांगतो, लक्ष देऊन ऐका.
निमेषाश्च कलाः कष्ठा मुहुर्त्ता दिवसाः क्षयाः
क्षण, कला, काष्ठ, मुहूर्त, दिवस आणि रात्र —
ऋतुत्रयं चाप्ययनं द्वे ऽयने दक्षिणोत्तरे
तीन ऋतु, अयन, आणि दोन अयन — दक्षिणायन व उत्तरायण —
ऋतवस्तु निमेः पुत्रा विज्ञेयास्ते तथैव षट्
ऋतु हे क्षणांचेच पुत्र समजावेत; असे मिळून सहा ऋतु आहेत.
यस्माच्चैवार्त्तवेभ्यस्तु जायन्ते स्थाणु जङ्गमाः
आणि ह्याच ऋतूंमधून सर्व स्थावर आणि जंगम जीव जन्म घेतात.
समेतास्तु प्रसूयन्ते प्रजाश्चैव प्रजापतेः
हे सर्व एकत्र आले की, प्रजापतीच्या प्रजांचा जन्म होतो.
स्थानेषु स्थानिनो ह्येते स्थानात्मानः प्रकीर्त्तिताः
हे सर्व त्यांच्या त्यांच्या ठिकाणी स्थिर असून, त्यांना त्या ठिकाणांचे मूर्तरूप म्हणतात.
प्रजापतिः स्मृतो यस्तु स तु संवत्सरो मतः
जो प्रजापती म्हणून ओळखला जातो, तोच वर्ष मानला जातो.
ऋतात्तु ऋतवो यस्माज्जज्ञिरे ऋतवस्ततः
ऋतूपासूनच ऋतु जन्मतात; म्हणून ऋतु हे ऋतूपासूनच निर्माण होतात.
द्विपदां चतुष्पदां चैव पक्षिणां सर्वतामपि
दोन पायांचे, चार पायांचे, पक्षी आणि सर्व सजीव —
ऋतुत्वमार्तवत्वं च पितृत्वं च प्रकीर्त्तितम्
ऋतु असणे, ऋतूचे स्वरूप आणि पितरांचे स्थान असे सर्व वर्णन केले आहे.
सर्वभूतानि तेभ्यो यदृतुकालाद्विजज्ञिरे
सर्व जीव ह्याच ऋतूंच्या काळापासून जन्मले आहेत.
मन्वन्तरेष्विह त्वेते स्थिताः कालभिमानिनः
प्रत्येक मन्वंतरात हे कालाचे अधिपती इथेच स्थिर असतात.
स्थानाभिमानिनो ह्येते तिष्ठन्तीह प्रसंगमात्
ठिकाणांचे अधिपती त्यांच्या संबंधामुळे इथेच राहतात.
जज्ञे स्वधापितृभ्यस्तु द्वे कन्ये लोकविश्रुते
स्वधा आणि पितरांपासून दोन कन्या जन्मल्या, ज्या सर्व लोकांत प्रसिद्ध आहेत.
ते उभे ब्रह्मवादिन्यौ योगिन्यौ चैव ते उभे
त्या दोघी ब्रह्मविद्या सांगणाऱ्या आणि योगिनी होत्या.