तस्मादक्षरमव्यक्तं साम्ये स्थित्वा गुणात्मकम्
म्हणूनच अविनाशी, अव्यक्त आणि गुणांनी बनलेले ते समतेत स्थिर असते.
ततः प्रपत्स्यते व्यक्तं क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्द्वयोः
त्यातूनच क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ या दोघांचे प्रकट रूप निर्माण होते.
महदाद्यं विशेषान्तं चतुर्विंशगुणात्मकम्
महत्त्वापासून ते विशेषांपर्यंत चोवीस गुणांनी युक्त तत्त्वे आहेत.
आदिदेवः प्रधानस्यानुग्रहाय प्रजक्षते
प्रधानाच्या कृपेकरता आदिदेव प्रकट होतो असे सांगितले जाते.
अनादिसंयोगयुतौ सर्वं क्षेत्रज्ञमेव च
अनादी काळापासून एकत्र असलेले हे दोघे आणि सर्व काही क्षेत्रज्ञच आहे.
अप्रत्ययममोघं च स्थितावुदकमत्स्यवत्
ते एकमेकांपासून वेगळे होत नाहीत आणि नेहमीच एकत्र असतात, जसे पाणी आणि मासा.
अज्ञा गुणैः प्रवर्त्तन्ते रजःसत्त्वतमो ऽभिधैः
अज्ञान हे रज, सत्त्व आणि तम या गुणांच्या माध्यमातून कार्य करते.
विशेषतां चेन्द्रियतां च याति गुणावसानौषधिभिर्मनुष्यः
गुणांचा परिणाम आणि औषधींमुळे माणूस वेगळेपणा आणि इंद्रियांची अवस्था प्राप्त करतो.
रजः सत्त्वतमोव्यक्ता विधर्माणः परस्परम्
रज, सत्त्व आणि तम हे अव्यक्त असले तरी एकमेकांपेक्षा वेगळ्या स्वभावाचे असतात.
संसिद्धकार्यकरणा उत्पद्यन्ते ऽभिमानिनः
पूर्ण कार्य आणि साधने असलेले, अभिमान असलेले जीव उत्पन्न होतात.
प्राक्सृतौ ये त्वसुवहाः साधकाश्चाप्यसाधकाः
सृष्टीपूर्वी जे जीवधारक होते, त्यात काही समर्थ तर काही असमर्थ होते.
कार्याणि प्रतिपत्स्यन्ते उत्पत्स्यन्ते पुनः पुनः
ते पुन्हा पुन्हा कर्म करतात आणि पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात.
आरप्संते हि चान्योन्यं वरेणानुग्रहेण वा
ते एकमेकांकडे स्वतःच्या इच्छेने किंवा कृपेने जातात.
गुणास्तं प्रतिधीयन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते
त्या गोष्टीला गुण लावले जातात, म्हणून ती गोष्ट त्याला आवडते.
तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः
तेच गुण पुन्हा पुन्हा निर्माण होणाऱ्या जीवांमध्ये येतात.
तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते
त्या गोष्टीत मन लावल्यामुळे ते तिला मिळतात, म्हणून ती गोष्ट त्याला आवडते.
विप्रयोगश्च भूतानां गुणेभ्यः संप्रवर्त्तते
जीवांचे गुणांपासून वेगळे होणे हेच निर्माण होते.
समासादेव वक्ष्यामि ब्रह्मणो ऽथ समुद्भवम्
आता मी ब्रह्माचा उत्पत्ती थोडक्यात सांगतो.
प्रधानपुरुषाभ्यां तु जायते च महेश्वरः
प्रधान आणि पुरुष यांच्यापासून महेश्वर जन्माला येतो.
सृजते स पुनर्लोकानभिमान गुणात्मकान्
तो पुन्हा गुण आणि अहंकार असलेली ही जगं निर्माण करतो.
युगपत्संप्रवर्त्तन्ते भूतान्येवेन्द्रियाणि च
त्याच वेळी सर्व जीव आणि इंद्रिये कार्यरत होतात.
कीर्त्त्यतो वो यथापूर्वं तथैवाप्युपधार्यताम्
पूर्वी जसे सांगितले तसेच तुम्ही हे समजून घ्या.
तस्मिन्सत्रे ऽवभृथं प्राप्य शुद्धाः पुण्यं लोकमृषयः प्राप्नुवन्ति
त्या यज्ञात, स्नान करून शुद्ध झालेले ऋषी पुण्य लोकात जातात.
त्यक्त्वा देहानायुषोंऽते कृतार्थाः पुण्यं लोकं प्राप्य मोदध्वमेवम्
आयुष्य संपल्यावर, देह सोडून, आपले कार्य पूर्ण करून, पुण्य लोकात जाऊन आनंद घ्या.
जग्मुश्चावभृथस्नाताः स्वर्गं सर्वे तु सत्रिणः
सर्व यज्ञ करणाऱ्यांनी स्नान केल्यावर स्वर्गात प्रवेश केला.
आयुषोंऽते ततः स्वर्गं गन्तारः स्थ द्विजोत्तमाः
आयुष्याच्या शेवटी, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, तुम्ही स्वर्गात जाल.
अनुषङ्ग उपोद्धात उपसंहार एव च
इथे संबंध, प्रस्तावना आणि समाप्ती आहे.
उवाच भागवान्सक्षाद्वायुलोकहिते रतः
वायुलोकाच्या कल्याणासाठी नेहमी तत्पर असलेल्या त्या भगवंताने प्रत्यक्ष बोलले.
तत्प्रसादं च संसिद्धं भूतोत्पत्तिलयान्वितम्
ती कृपा पूर्ण झाली असून, जीवांच्या उत्पत्ती आणि लयासह आहे.
सम्यग्विदित्वा मेधावी न मोहमधिगच्छति
जो खरा अर्थ समजतो, तो बुद्धिमान माणूस कधीच मोहात पडत नाही.