अप्रवृत्ते ब्रह्मणा तु सहसा योज्यगैस्तदा
जेव्हा ब्रह्मदेवाने सृष्टी सुरू केली नव्हती, तेव्हा अचानक त्या एकत्र येणाऱ्यांसह,
एवमुक्तस्ततः सूतस्तदासौ लोमहर्षणः
असे सांगितल्यावर, त्या वेळी सुत लोमहर्षण म्हणाला,
अत्र वो वर्त्तयिष्यामि यथा सर्गः प्रपत्स्यते
मी तुम्हाला येथे सांगतो की सृष्टी कशी घडते ते,
दृष्टेनैवानुमेयं च तर्कं वक्ष्यामि युक्तितः
दिसणाऱ्या गोष्टींवरून अनुमान कसे काढावे हे मी योग्य तर्काने समजावून सांगीन.
अव्यक्त वत्परोक्षत्वाद्गहनं तद्दुरासदम्
ते अव्यक्त आणि नजरेआड असल्यामुळे फार खोल असून सहजपणे समजत नाहीत.
प्रधानं पुरुषाणां च साधर्म्येणैव तिष्ठति
प्रधान आणि पुरुष हे दोन्ही एकसारखे असल्यामुळे एकत्र राहतात.
सत्त्वमात्रात्मको धर्मो गुणे सत्त्वे प्रतिष्ठितः
धर्माचा खरा स्वभाव फक्त सत्त्वगुण आहे आणि तो सत्त्वगुणातच स्थिर असतो.
अविभागेन तावेतौ गुणसाम्ये स्थितावुभौ
गुणांची समता असताना हे दोघेही विभाग न होता एकत्रच राहतात.
बुद्धिपूर्वं क्षेत्रज्ञ अधिष्ठास्यति तान्गुणान्
बुद्धीच्या आधी क्षेत्रज्ञ त्या गुणांवर नियंत्रण ठेवतो.
यदा प्रवर्त्तितव्यं तु क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर् द्वयोः
जेव्हा क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ दोघांनीही कृती सुरू करायची असते,
तस्मादक्षरमव्यक्तं साम्ये स्थित्वा गुणात्मकम्
म्हणूनच अविनाशी, अव्यक्त आणि गुणांनी बनलेले ते समतेत स्थिर असते.
ततः प्रपत्स्यते व्यक्तं क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्द्वयोः
त्यातूनच क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ या दोघांचे प्रकट रूप निर्माण होते.
महदाद्यं विशेषान्तं चतुर्विंशगुणात्मकम्
महत्त्वापासून ते विशेषांपर्यंत चोवीस गुणांनी युक्त तत्त्वे आहेत.
आदिदेवः प्रधानस्यानुग्रहाय प्रजक्षते
प्रधानाच्या कृपेकरता आदिदेव प्रकट होतो असे सांगितले जाते.
अनादिसंयोगयुतौ सर्वं क्षेत्रज्ञमेव च
अनादी काळापासून एकत्र असलेले हे दोघे आणि सर्व काही क्षेत्रज्ञच आहे.
अप्रत्ययममोघं च स्थितावुदकमत्स्यवत्
ते एकमेकांपासून वेगळे होत नाहीत आणि नेहमीच एकत्र असतात, जसे पाणी आणि मासा.
अज्ञा गुणैः प्रवर्त्तन्ते रजःसत्त्वतमो ऽभिधैः
अज्ञान हे रज, सत्त्व आणि तम या गुणांच्या माध्यमातून कार्य करते.
विशेषतां चेन्द्रियतां च याति गुणावसानौषधिभिर्मनुष्यः
गुणांचा परिणाम आणि औषधींमुळे माणूस वेगळेपणा आणि इंद्रियांची अवस्था प्राप्त करतो.
रजः सत्त्वतमोव्यक्ता विधर्माणः परस्परम्
रज, सत्त्व आणि तम हे अव्यक्त असले तरी एकमेकांपेक्षा वेगळ्या स्वभावाचे असतात.
संसिद्धकार्यकरणा उत्पद्यन्ते ऽभिमानिनः
पूर्ण कार्य आणि साधने असलेले, अभिमान असलेले जीव उत्पन्न होतात.
प्राक्सृतौ ये त्वसुवहाः साधकाश्चाप्यसाधकाः
सृष्टीपूर्वी जे जीवधारक होते, त्यात काही समर्थ तर काही असमर्थ होते.
कार्याणि प्रतिपत्स्यन्ते उत्पत्स्यन्ते पुनः पुनः
ते पुन्हा पुन्हा कर्म करतात आणि पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात.
आरप्संते हि चान्योन्यं वरेणानुग्रहेण वा
ते एकमेकांकडे स्वतःच्या इच्छेने किंवा कृपेने जातात.
गुणास्तं प्रतिधीयन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते
त्या गोष्टीला गुण लावले जातात, म्हणून ती गोष्ट त्याला आवडते.
तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः
तेच गुण पुन्हा पुन्हा निर्माण होणाऱ्या जीवांमध्ये येतात.
तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते
त्या गोष्टीत मन लावल्यामुळे ते तिला मिळतात, म्हणून ती गोष्ट त्याला आवडते.
विप्रयोगश्च भूतानां गुणेभ्यः संप्रवर्त्तते
जीवांचे गुणांपासून वेगळे होणे हेच निर्माण होते.
समासादेव वक्ष्यामि ब्रह्मणो ऽथ समुद्भवम्
आता मी ब्रह्माचा उत्पत्ती थोडक्यात सांगतो.
प्रधानपुरुषाभ्यां तु जायते च महेश्वरः
प्रधान आणि पुरुष यांच्यापासून महेश्वर जन्माला येतो.
सृजते स पुनर्लोकानभिमान गुणात्मकान्
तो पुन्हा गुण आणि अहंकार असलेली ही जगं निर्माण करतो.