विज्ञाता न च दृश्येत वृथक्त्वेनेह सर्वशः
तो जाणणारा इथे पूर्णपणे वेगळा म्हणून दिसत नाही.
प्रकृतौ कारणे तत्र स्वात्मन्येवोपतिष्ठति
स्वभावात आणि कारणातही तो फक्त स्वतःमध्येच स्थिर असतो.
एकत्वं वा पृथक्वं वा क्षेत्रज्ञः पुरुषो ऽपि वा
एकत्व असो वा वेगळेपणा, क्षेत्राचा जाणणारा असो वा पुरुष असो,
कर्त्ता वा सो ऽप्यकर्त्ता वा भोक्ता वा भोज्यमेव च
कर्म करणारा असो वा न करणारा, उपभोगणारा असो वा उपभोग्य असो,
अवाच्यं तदनाख्यानादग्राह्यं वादहेतुभिः
ते न सांगता येणारे आहे, कारण त्याचे नाव घेता येत नाही किंवा तर्काने समजता येत नाही.
नालप्य वचसा तत्त्वमप्राप्य मनसा सह
ते सत्य शब्दांनी सांगता येत नाही आणि मनानेही मिळवता येत नाही.
व्यपेतसुखदुःखे च निरुद्धे शान्तिमागते
जेव्हा आनंद आणि दुःख दोन्ही नाहीसे होतात, आणि सर्व काही शांततेत स्थिर होते,
एतौ संहारविस्तारौ व्यक्ताव्यक्तौ ततः पुनः
ही दोन स्थिती — संहार आणि विस्तार — प्रकट आणि अप्रकट अशा रूपात पुन्हा पुन्हा दिसतात.
क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं सर्वं पुनः सर्गे प्रवर्त्तते
सर्व जग क्षेत्रज्ञाच्या अधीन असते, आणि पुन्हा सृष्टीच्या वेळी सर्वकाही पुढे सरकते.
अनादिमांश्च संयोगो महापुरुषजः स्मृतः
महापुरुषापासून उत्पन्न होणारे हे संयोग अनादि आणि अनंत आहे, असे मानले जाते.
पूर्वं हि तस्यैव च बुद्धिपूर्वं प्रवर्त्तते तत्पुरुषार्थंमेव
सर्वप्रथम त्याच्या बुद्धीपासूनच हे सुरू होते, आणि ते फक्त त्या पुरुषाच्या हेतूसाठीच असते.
अनाद्यनन्ता ह्यभिमानपूर्वकं वित्रासयन्ती जगदभ्युपैति
अनादि आणि अनंत, अभिमानाच्या आधी असलेले, हे जगभर पसरते आणि भीती निर्माण करते.
उक्तो ह्यस्मिंस्तदात्यन्तं कालं ज्ञात्वा प्रमुच्यते
हे पूर्णपणे सांगितल्यावर, अंतिम काळ समजून, माणूस मुक्त होतो.
विस्तरेणानुपूर्व्याच भूयः किं वर्त्तयाम्यहम्
मी हे सविस्तर आणि क्रमाने सांगितले आहे, आता मी अजून काय सांगावे?
प्रजानां मनुभिः सार्द्धं देवानामृषिभिः सह
प्रजांसोबत मनू, देव आणि ऋषी यांच्यासह,
दैत्यानां दानवानां च यक्षाणामेव पक्षिणाम्
दैत्य, दानव, यक्ष आणि पक्षी यांच्यासह,
विचित्राश्च कथायोगा जन्म चाग्र्यमनुत्तमम्
विचित्र कथा आणि श्रेष्ठ, अनुपम जन्म,
मनः कर्णसुखं सौते प्रीणात्यमृतसन्निभम्
सौति, मन आणि कानाला आनंद देणारे, अमृतासारखे सुखद वाटते.
पप्रच्छुः सत्त्रिणः सर्वे पुनः सर्गप्रवर्त्तनम्
त्या सर्व यज्ञातील सहभागी लोकांनी पुन्हा सृष्टीच्या प्रक्रियेबद्दल विचारले.
बन्धेषु संप्रलीनेषु गुणसाम्ये तमोमये
सर्व काही बंधनात विलीन झाले असताना, गुणांच्या समतेच्या अंधारात,
अप्रवृत्ते ब्रह्मणा तु सहसा योज्यगैस्तदा
जेव्हा ब्रह्मदेवाने सृष्टी सुरू केली नव्हती, तेव्हा अचानक त्या एकत्र येणाऱ्यांसह,
एवमुक्तस्ततः सूतस्तदासौ लोमहर्षणः
असे सांगितल्यावर, त्या वेळी सुत लोमहर्षण म्हणाला,
अत्र वो वर्त्तयिष्यामि यथा सर्गः प्रपत्स्यते
मी तुम्हाला येथे सांगतो की सृष्टी कशी घडते ते,
दृष्टेनैवानुमेयं च तर्कं वक्ष्यामि युक्तितः
दिसणाऱ्या गोष्टींवरून अनुमान कसे काढावे हे मी योग्य तर्काने समजावून सांगीन.
अव्यक्त वत्परोक्षत्वाद्गहनं तद्दुरासदम्
ते अव्यक्त आणि नजरेआड असल्यामुळे फार खोल असून सहजपणे समजत नाहीत.
प्रधानं पुरुषाणां च साधर्म्येणैव तिष्ठति
प्रधान आणि पुरुष हे दोन्ही एकसारखे असल्यामुळे एकत्र राहतात.
सत्त्वमात्रात्मको धर्मो गुणे सत्त्वे प्रतिष्ठितः
धर्माचा खरा स्वभाव फक्त सत्त्वगुण आहे आणि तो सत्त्वगुणातच स्थिर असतो.
अविभागेन तावेतौ गुणसाम्ये स्थितावुभौ
गुणांची समता असताना हे दोघेही विभाग न होता एकत्रच राहतात.
बुद्धिपूर्वं क्षेत्रज्ञ अधिष्ठास्यति तान्गुणान्
बुद्धीच्या आधी क्षेत्रज्ञ त्या गुणांवर नियंत्रण ठेवतो.
यदा प्रवर्त्तितव्यं तु क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर् द्वयोः
जेव्हा क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ दोघांनीही कृती सुरू करायची असते,