विकारलक्षणं तद्वै सो ऽक्षरः क्षरमेति च
ते बदलणारे आहे, म्हणून ते नाशवंत आहे; आणि जे न बदलणारे आहे त्याला अविनाशी म्हणतात.
तस्माच्च कारणाच्चैव ज्ञरमित्यभिधीयते
म्हणूनच आणि कारण म्हणूनही त्याला जाणणारा असे म्हणतात.
दुःखत्राणात्पुनश्चापि क्षेत्रमित्यभिधीयते
कारण ते दुःखाचे मूळ आहे, म्हणून त्याला क्षेत्र असेही म्हणतात.
अचेतनत्वाद्विषयस्तद्विधर्मा विभुः स्मृतः
ते जड आणि विषय असल्यामुळे, त्यापेक्षा वेगळा जो आहे त्याला सर्वत्र व्यापणारा म्हणतात.
अक्षरं तेन वाप्युक्तम क्षीणत्वात्तथैव च
अशाप्रकारे अविनाशी म्हणूनही सांगितले आहे, कारण ते कधीच कमी होत नाही.
पुरप्रत्ययिको यस्मात्पुरुषेत्यभिधीयते
कारण ते नगराच्या जाणिवेशी जोडलेले आहे, म्हणून त्याला पुरुष असे म्हणतात.
शुद्धो निरञ्जनाभासो ज्ञाता ज्ञानविवर्जितः
तो शुद्ध आहे, कलंकरहित दिसतो, जाणणारा आहे पण ज्ञानरहित आहे.
नैर्हेतुकात्त्वनिर्देश्यादहस्तस्मिन्न विद्यते
कारण ते कारणरहित आणि वर्णन करता येत नाही, त्यात हात नाही.
आत्मप्रत्ययकारित्वादन्यूनं वाप्यहेतुकम्
कारण ते स्वतःच्या जाणिवेमुळे कार्य करते, ते दुसऱ्यामुळे होत नाही आणि कधीच कमी पडत नाही.
यदा पश्यति ज्ञातारं शान्तार्थं दर्शनात्मकम्
जेव्हा कोणी त्या जाणणाऱ्याला पाहतो, ज्याचा हेतू शांतता आहे आणि ज्याचे स्वरूप पाहणे आहे,
विज्ञाता न च दृश्येत वृथक्त्वेनेह सर्वशः
तो जाणणारा इथे पूर्णपणे वेगळा म्हणून दिसत नाही.
प्रकृतौ कारणे तत्र स्वात्मन्येवोपतिष्ठति
स्वभावात आणि कारणातही तो फक्त स्वतःमध्येच स्थिर असतो.
एकत्वं वा पृथक्वं वा क्षेत्रज्ञः पुरुषो ऽपि वा
एकत्व असो वा वेगळेपणा, क्षेत्राचा जाणणारा असो वा पुरुष असो,
कर्त्ता वा सो ऽप्यकर्त्ता वा भोक्ता वा भोज्यमेव च
कर्म करणारा असो वा न करणारा, उपभोगणारा असो वा उपभोग्य असो,
अवाच्यं तदनाख्यानादग्राह्यं वादहेतुभिः
ते न सांगता येणारे आहे, कारण त्याचे नाव घेता येत नाही किंवा तर्काने समजता येत नाही.
नालप्य वचसा तत्त्वमप्राप्य मनसा सह
ते सत्य शब्दांनी सांगता येत नाही आणि मनानेही मिळवता येत नाही.
व्यपेतसुखदुःखे च निरुद्धे शान्तिमागते
जेव्हा आनंद आणि दुःख दोन्ही नाहीसे होतात, आणि सर्व काही शांततेत स्थिर होते,
एतौ संहारविस्तारौ व्यक्ताव्यक्तौ ततः पुनः
ही दोन स्थिती — संहार आणि विस्तार — प्रकट आणि अप्रकट अशा रूपात पुन्हा पुन्हा दिसतात.
क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं सर्वं पुनः सर्गे प्रवर्त्तते
सर्व जग क्षेत्रज्ञाच्या अधीन असते, आणि पुन्हा सृष्टीच्या वेळी सर्वकाही पुढे सरकते.
अनादिमांश्च संयोगो महापुरुषजः स्मृतः
महापुरुषापासून उत्पन्न होणारे हे संयोग अनादि आणि अनंत आहे, असे मानले जाते.
पूर्वं हि तस्यैव च बुद्धिपूर्वं प्रवर्त्तते तत्पुरुषार्थंमेव
सर्वप्रथम त्याच्या बुद्धीपासूनच हे सुरू होते, आणि ते फक्त त्या पुरुषाच्या हेतूसाठीच असते.
अनाद्यनन्ता ह्यभिमानपूर्वकं वित्रासयन्ती जगदभ्युपैति
अनादि आणि अनंत, अभिमानाच्या आधी असलेले, हे जगभर पसरते आणि भीती निर्माण करते.
उक्तो ह्यस्मिंस्तदात्यन्तं कालं ज्ञात्वा प्रमुच्यते
हे पूर्णपणे सांगितल्यावर, अंतिम काळ समजून, माणूस मुक्त होतो.
विस्तरेणानुपूर्व्याच भूयः किं वर्त्तयाम्यहम्
मी हे सविस्तर आणि क्रमाने सांगितले आहे, आता मी अजून काय सांगावे?
प्रजानां मनुभिः सार्द्धं देवानामृषिभिः सह
प्रजांसोबत मनू, देव आणि ऋषी यांच्यासह,
दैत्यानां दानवानां च यक्षाणामेव पक्षिणाम्
दैत्य, दानव, यक्ष आणि पक्षी यांच्यासह,
विचित्राश्च कथायोगा जन्म चाग्र्यमनुत्तमम्
विचित्र कथा आणि श्रेष्ठ, अनुपम जन्म,
मनः कर्णसुखं सौते प्रीणात्यमृतसन्निभम्
सौति, मन आणि कानाला आनंद देणारे, अमृतासारखे सुखद वाटते.
पप्रच्छुः सत्त्रिणः सर्वे पुनः सर्गप्रवर्त्तनम्
त्या सर्व यज्ञातील सहभागी लोकांनी पुन्हा सृष्टीच्या प्रक्रियेबद्दल विचारले.
बन्धेषु संप्रलीनेषु गुणसाम्ये तमोमये
सर्व काही बंधनात विलीन झाले असताना, गुणांच्या समतेच्या अंधारात,