रञ्जनं तद्विधेयस्य ते तान्यो न च विद्यते
हे रंग त्या वस्तूला लागू पडतात, तुला नाहीत.
शब्दाद्ये विषये दोषदृष्टिर्वै पञ्चलक्षणे
शब्द वगैरे पाच विषयांत दोष दिसून येतो.
वैराग्यकारणं ह्येते प्रकृतीनां लयस्य च
हेच वैराग्याचं आणि प्रकृतीच्या विलयनाचं कारण आहे.
अव्यक्ताद्यास्तु विज्ञेया भूतान्ताः प्रकृतेर्भवाः
अव्यक्तापासून भूतांपर्यंत, प्रकृतीचे सर्व परिणाम समजावेत.
वर्णाश्रमाणां धर्मो ऽयं देवस्थानेषु कारणम्
वर्णाश्रमधर्म हा देवस्थानांमध्ये कारण ठरतो.
ऐश्वर्यमाणिमाद्यं हि कारणं ह्यष्टलक्षणम्
ऐश्वर्य, अणिमादी आठ गुण हेच कारण आहेत.
अष्टावेतानि रूपाणि प्राकृतानि यथाक्रमम्
ही आठ रूपं, योग्य क्रमाने, नैसर्गिक आहेत.
प्रावृट्काले पृथग्मेघं पश्यन्तीव सचक्षुषः
पावसाळ्यात जसं डोळ्यांनी वेगवेगळे ढग दिसतात—
खादतश्चान्नपानानि योनीः प्रविशतस्तथा
जसं खाणं-पिणं घेताना आणि गर्भात प्रवेश करताना—
जीवः प्राणस्तथा लिङ्गं करणं च चतुष्टयम्
जीव, प्राण, लिंग आणि मन, बुद्धी वगैरे चार साधनं—
व्यक्ताव्यक्तप्रमाणो ऽयं स वै भुङ्क्ते तु कृत्स्नशः
जो व्यक्त-अव्यक्त दोन्ही जाणतो, तो सर्व काही पूर्णपणे अनुभवतो.
एवं ज्ञात्वा शुचिर्भूत्वा ज्ञानाद्वै विप्रमुच्यते
असं समजून, शुद्ध होऊन, खऱ्या अर्थाने ज्ञानाने मुक्ती मिळते.
यथेष्टं परिनिर्याति भिन्ने देहे सुनिर्वृते
शरीर तुटल्यावर आणि पूर्ण विश्रांतीत गेल्यावर, तो इच्छेनुसार निघून जातो.
मुक्तो गुणशरीरेण प्रणाद्येन तु सर्वशः
गुणांच्या देहासह आणि आद्य नादाने, तो पूर्णपणे मुक्त होतो.
ज्ञानी च सर्वसंसाराविज्ञशारीरमानसः
जो ज्ञानी आहे, तो सर्व संसारापासून मुक्त, देह-मनरहित असतो.
प्रकृतिं सत्यमित्याहुर्विकारो ऽनृतमुच्यते
प्रकृती खरी आहे असं म्हणतात, पण तिचे बदल खोटे मानले जातात.
अनामरूपं क्षेत्रज्ञनामरूपं प्रचक्षते
क्षेत्रज्ञ हा नाव-रूपरहित आहे असं सांगितलं जातं.
क्षेत्रं प्रत्ययते यस्मात्क्षेत्रज्ञः शुभ उच्यते
जो क्षेत्र ओळखतो, तो क्षेत्रज्ञ शुभ मानला जातो.
क्षेत्रं त्वत्प्रत्ययं दृष्टं क्षेत्रज्ञः प्रत्ययः सदा
हे क्षेत्र तुझ्या जाणिवेमुळेच दिसते; आणि क्षेत्राचा जाणणारा नेहमीच तीच जाणीव असते.
भोज्यत्वविषयत्वाच्च क्षेत्रं क्षेत्रविदो विदुः
कारण क्षेत्र हे उपभोगण्याचे व अनुभवण्याचे आहे, म्हणून जे क्षेत्र जाणतात ते त्याला असेच म्हणतात.
विकारलक्षणं तद्वै सो ऽक्षरः क्षरमेति च
ते बदलणारे आहे, म्हणून ते नाशवंत आहे; आणि जे न बदलणारे आहे त्याला अविनाशी म्हणतात.
तस्माच्च कारणाच्चैव ज्ञरमित्यभिधीयते
म्हणूनच आणि कारण म्हणूनही त्याला जाणणारा असे म्हणतात.
दुःखत्राणात्पुनश्चापि क्षेत्रमित्यभिधीयते
कारण ते दुःखाचे मूळ आहे, म्हणून त्याला क्षेत्र असेही म्हणतात.
अचेतनत्वाद्विषयस्तद्विधर्मा विभुः स्मृतः
ते जड आणि विषय असल्यामुळे, त्यापेक्षा वेगळा जो आहे त्याला सर्वत्र व्यापणारा म्हणतात.
अक्षरं तेन वाप्युक्तम क्षीणत्वात्तथैव च
अशाप्रकारे अविनाशी म्हणूनही सांगितले आहे, कारण ते कधीच कमी होत नाही.
पुरप्रत्ययिको यस्मात्पुरुषेत्यभिधीयते
कारण ते नगराच्या जाणिवेशी जोडलेले आहे, म्हणून त्याला पुरुष असे म्हणतात.
शुद्धो निरञ्जनाभासो ज्ञाता ज्ञानविवर्जितः
तो शुद्ध आहे, कलंकरहित दिसतो, जाणणारा आहे पण ज्ञानरहित आहे.
नैर्हेतुकात्त्वनिर्देश्यादहस्तस्मिन्न विद्यते
कारण ते कारणरहित आणि वर्णन करता येत नाही, त्यात हात नाही.
आत्मप्रत्ययकारित्वादन्यूनं वाप्यहेतुकम्
कारण ते स्वतःच्या जाणिवेमुळे कार्य करते, ते दुसऱ्यामुळे होत नाही आणि कधीच कमी पडत नाही.
यदा पश्यति ज्ञातारं शान्तार्थं दर्शनात्मकम्
जेव्हा कोणी त्या जाणणाऱ्याला पाहतो, ज्याचा हेतू शांतता आहे आणि ज्याचे स्वरूप पाहणे आहे,