अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि वैराग्यं दोषदर्शनात्
आता पुढे, दोषांचे स्वरूप पाहून वैराग्य कसे येते ते मी सांगतो.
अप्रद्वेषो ऽनभिष्वङ्गः कर्त्तव्यो दोषदर्शनात्
दोषांचे स्वरूप ओळखून द्वेष न करणे आणि आसक्ती न ठेवणे हे अंगीकारावे.
एवं वैराग्यमास्थाय शरीरी निर्ममो भवेत्
अशा प्रकारे वैराग्य स्वीकारल्यावर, देहधारी माणूस 'माझे'पण सोडतो.
विशुद्धं कार्यकरणं सत्त्वस्यातिनिषैवया
तीव्र वैराग्यामुळे सत्त्वाचे कर्म आणि साधने शुद्ध होतात.
ततः प्रयाणकाले हि दोषैर्नैमित्तिकैस्तथा
मग, मृत्यूसमयी, तशाच प्रकारच्या अपघाती दोषांमुळे—
स शरीरमुपाश्रित्य कृत्स्नान्दोषान्रुणद्धि वै
तो शरीराचा आधार घेत सर्व दोषांवर मात करतो.
शैत्यात्प्रकुपितो वायुरूर्द्ध्वं तूत्क्रमते ततः
थंडीमुळे वायू चिडतो आणि मग वरच्या दिशेने जातो.
समासात्संवृते ज्ञाने संचृत्तेषु च कर्मसु
थोडक्यात सांगायचे तर, जेव्हा ज्ञान झाकले जाते आणि कर्मे संपतात—
अष्टाङ्गप्रणवृत्तिं वै स विच्यावयते पुनः
तो पुन्हा प्राणांची आठ प्रकारची हालचाल हलवतो.
एवं प्राणैः परित्यक्तो मृत इत्यभिधीयते
अशा रीतीने, जेव्हा प्राणांनी सोडले जाते, तेव्हा त्याला मृत म्हणतात.
रञ्जनं तद्विधेयस्य ते तान्यो न च विद्यते
हे रंग त्या वस्तूला लागू पडतात, तुला नाहीत.
शब्दाद्ये विषये दोषदृष्टिर्वै पञ्चलक्षणे
शब्द वगैरे पाच विषयांत दोष दिसून येतो.
वैराग्यकारणं ह्येते प्रकृतीनां लयस्य च
हेच वैराग्याचं आणि प्रकृतीच्या विलयनाचं कारण आहे.
अव्यक्ताद्यास्तु विज्ञेया भूतान्ताः प्रकृतेर्भवाः
अव्यक्तापासून भूतांपर्यंत, प्रकृतीचे सर्व परिणाम समजावेत.
वर्णाश्रमाणां धर्मो ऽयं देवस्थानेषु कारणम्
वर्णाश्रमधर्म हा देवस्थानांमध्ये कारण ठरतो.
ऐश्वर्यमाणिमाद्यं हि कारणं ह्यष्टलक्षणम्
ऐश्वर्य, अणिमादी आठ गुण हेच कारण आहेत.
अष्टावेतानि रूपाणि प्राकृतानि यथाक्रमम्
ही आठ रूपं, योग्य क्रमाने, नैसर्गिक आहेत.
प्रावृट्काले पृथग्मेघं पश्यन्तीव सचक्षुषः
पावसाळ्यात जसं डोळ्यांनी वेगवेगळे ढग दिसतात—
खादतश्चान्नपानानि योनीः प्रविशतस्तथा
जसं खाणं-पिणं घेताना आणि गर्भात प्रवेश करताना—
जीवः प्राणस्तथा लिङ्गं करणं च चतुष्टयम्
जीव, प्राण, लिंग आणि मन, बुद्धी वगैरे चार साधनं—
व्यक्ताव्यक्तप्रमाणो ऽयं स वै भुङ्क्ते तु कृत्स्नशः
जो व्यक्त-अव्यक्त दोन्ही जाणतो, तो सर्व काही पूर्णपणे अनुभवतो.
एवं ज्ञात्वा शुचिर्भूत्वा ज्ञानाद्वै विप्रमुच्यते
असं समजून, शुद्ध होऊन, खऱ्या अर्थाने ज्ञानाने मुक्ती मिळते.
यथेष्टं परिनिर्याति भिन्ने देहे सुनिर्वृते
शरीर तुटल्यावर आणि पूर्ण विश्रांतीत गेल्यावर, तो इच्छेनुसार निघून जातो.
मुक्तो गुणशरीरेण प्रणाद्येन तु सर्वशः
गुणांच्या देहासह आणि आद्य नादाने, तो पूर्णपणे मुक्त होतो.
ज्ञानी च सर्वसंसाराविज्ञशारीरमानसः
जो ज्ञानी आहे, तो सर्व संसारापासून मुक्त, देह-मनरहित असतो.
प्रकृतिं सत्यमित्याहुर्विकारो ऽनृतमुच्यते
प्रकृती खरी आहे असं म्हणतात, पण तिचे बदल खोटे मानले जातात.
अनामरूपं क्षेत्रज्ञनामरूपं प्रचक्षते
क्षेत्रज्ञ हा नाव-रूपरहित आहे असं सांगितलं जातं.
क्षेत्रं प्रत्ययते यस्मात्क्षेत्रज्ञः शुभ उच्यते
जो क्षेत्र ओळखतो, तो क्षेत्रज्ञ शुभ मानला जातो.
क्षेत्रं त्वत्प्रत्ययं दृष्टं क्षेत्रज्ञः प्रत्ययः सदा
हे क्षेत्र तुझ्या जाणिवेमुळेच दिसते; आणि क्षेत्राचा जाणणारा नेहमीच तीच जाणीव असते.
भोज्यत्वविषयत्वाच्च क्षेत्रं क्षेत्रविदो विदुः
कारण क्षेत्र हे उपभोगण्याचे व अनुभवण्याचे आहे, म्हणून जे क्षेत्र जाणतात ते त्याला असेच म्हणतात.