तीव्रतेजोहृतरसाज्योतिष्ट्वं प्राप्नुवन्त्युत
तीव्र अग्नीमुळे त्यातील रस निघून जातो आणि ते अग्नीच्या अवस्थेला पोहोचते.
अथाग्निः सर्वतो व्याप्त आदत्ते तज्जलं तदा
मग अग्नी सर्वत्र पसरून, ते पाणी जाळून टाकतो.
अर्चिर्भिः संतते तस्मिंस्तर्यगूर्ध्वमधस्ततः
त्याच्या ज्वाळा सर्व दिशांना—आडवे, वर, खाली—पसरतात.
प्रलीयते तदा तस्मिन्दीपार्चिरिव मारुते
मग त्या अग्नीत, ते पाणी जणू दिव्याची ज्योत वाऱ्यात विझावी तसे नाहीसे होते.
उपशाम्यति तेजो हिवायुराधूयते महान्
मग अग्नी शांत होतो आणि मोठा वारा त्याला उचलून नेतो.
ततस्तु मूलमासाद्य वायुः संबन्धमात्मनः
मग वारा आपल्या मूळाशी पोहोचून, स्वतःतच विलीन होतो.
वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते च तत्
वायूचा गुण असलेला स्पर्श देखील आकाशाने आपल्यात सामावून घेतला आहे.
अरूपमरसस्पर्शमगन्धं न च मूर्तिमत्
त्याला रूप, रस, स्पर्श किंवा वास नाही आणि त्याला कोणतेही ठोस स्वरूपही नाही.
तस्मिंल्लीने तदा शिष्टमाकाशं शब्दलक्षणम्
त्यात विलीन झाल्यावर, उरते ते आकाश, ज्याचे मुख्य लक्षण म्हणजे शब्द.
तत्र शब्दं गुमं तस्य भूतदिर्ग्रसते पुनः
तेथे शब्दाचा गुण पुन्हा त्या मूलतत्त्वाने आपल्यात घेतला जातो.
अभिमानात्मको ह्येष भूतादिस्तामसः स्मृतः
हे मूलतत्त्व अहंभावाचे असून, तमोगुणी म्हणून ओळखले जाते.
महानात्मा तु विज्ञेयः संकल्पो व्यवसायकः
महान आत्मा म्हणजेच ठरविण्याची आणि निश्चय करण्याची शक्ती असे समजावे.
पर्यायवाचकैः शब्दैस्तमाहुस्तत्त्व चिन्तकाः
तत्त्वांचा विचार करणारे ज्ञानी लोक त्याला वेगवेगळ्या समानार्थी शब्दांनी संबोधतात.
लीयन्ते गुणसाम्यं तु स्वात्मन्येवावतिष्ठते
गुणांची समता विलीन होते आणि ती स्वतःच्या स्वरूपात स्थिर राहते.
इत्येष संयमश्चैव तत्त्वानां कारणैः सह
अशा प्रकारे, तत्त्वांचे हे संयम त्यांच्या कारणांसह घडून येतो.
धर्माधर्मौं तपो ज्ञानं शुभं सत्यानृते तथा
धर्म, अधर्म, तप, ज्ञान, शुभ, सत्य आणि असत्य हे सर्व,
सर्वमेतत्प्रपञ्चस्थं गुणमात्रात्मकं स्मृतम्
हे सर्व जगात असलेले, केवळ गुणांच्या स्वरूपातच आहे असे मानले जाते.
प्रकृत्यां चैव तत्सर्वं पुण्यं पापं प्रतिष्ठति
आणि मूळ प्रकृतीमध्ये हे सर्व पुण्य व पाप आपले स्थान मिळवते.
जन्तूनां पापपुण्यं तु प्रकृतौ यत्प्रतिष्ठितम्
सर्व जीवांचे पुण्य आणि पाप, जे काही प्रकृतीमध्ये स्थिर आहे,
योजयन्ते पुनर्देहान्परत्वेन तथैव च
ते पुन्हा शरीराशी जोडले जाते आणि त्याचप्रमाणे उच्च स्वरूपातही होते.
कारणैः स्वैः प्रचीयेते कायत्वेनेह जन्तुभिः
स्वतःच्या कारणांमुळे, ते गोळा होऊन जीवांना शरीररूपात मिळते.
सर्गे च प्रतिसर्गे च संसारे चैव जन्तवः
सृष्टीमध्ये, प्रलयात आणि संसारामध्ये, सर्व जीव
राजसी तामसी चैव सात्त्विकी चैव वृत्तयः
राजस, तामस आणि सात्त्विक अशा तीन प्रकारच्या प्रवृत्ती असतात.
उर्द्ध्वदेशात्मकं सत्त्वमधोभागात्मकं तमः
सत्त्वगुण वरच्या भागाचा, तर तमोगुण खालच्या भागाचा स्वरूपाचा आहे.
इत्येवं परिवर्तन्तेत्रयश्चेतोगुणात्मकाः
अशा प्रकारे मनाच्या गुणांनी बनलेली ही तीनही स्थिती एकामागोमाग फिरत राहतात.
अविद्याप्रत्ययारंभा आरभ्यन्ते हि मानवैः
अज्ञानामुळे निर्माण होणारी कृत्ये माणसे खरोखरच सुरू करतात.
तमसो ऽभिभवाज्जन्तुर्याथातथ्यं न विन्दति
अंधकाराने मनावर ताबा घेतल्यामुळे जीवाला वस्तुस्थिती तशीच्या तशी समजत नाही.
प्राकृतेन च बन्धेन तथ्यावैकारिकेण च
स्वाभाविक बंधनाने आणि खरी व बदललेली अशी दोन्ही बंधनांनी,
इत्येते वै त्रयः प्रोक्ता बन्धा ह्यज्ञानहेतुकाः
अशा प्रकारे ही तीन बंधने सांगितली आहेत, ती सर्व अज्ञानामुळेच निर्माण होतात.
अस्वे स्वमिति च ज्ञानमशुचौ शुचिनिश्चयः
जे आपले नाही त्यात 'हे माझे आहे' असे समजणे, आणि जे अपवित्र आहे त्यात पवित्रतेचा ठाम विश्वास ठेवणे—