भूतादिं ग्रसते चापि महान्वै बुद्धिलक्षमः
बुद्धीचे लक्षण असलेली ती शक्ती अगदी मूळ भूतांनाही गिळून टाकते.
एतौ संहारविस्तारौ ब्रह्मा व्यक्तौ ततः पुनः
हे संहार आणि विस्तार हे दोन्ही, हे ब्रह्मा, पुन्हा पुन्हा प्रकट होत असतात.
संसिद्धकार्यकरणाः संसिद्धा ज्ञानिनस्तु ये
जे आपली कर्तव्ये आणि साधने पूर्ण करतात, तसेच जे ज्ञानात पारंगत आहेत—
प्रत्याहारे ऽधियुज्यन्ते क्षेत्रज्ञाः करणैः पुनः
प्रत्याहाराच्या वेळी, क्षेत्रज्ञ पुन्हा साधनांशी जोडले जातात.
साधर्म्यवैधर्म्यकृतः संयोगो नादिमास्तयोः
या दोघांचा, म्हणजेच साधर्म्य आणि वैधर्म्यामुळे झालेला संबंध, आरंभापासूनच आहे.
ब्रह्मविच्चैव विज्ञेयः क्षेत्रज्ञानात्पृथक्
ब्रह्मज्ञानी हा क्षेत्रज्ञांपेक्षा वेगळा समजावा.
ब्रह्मा त्वविषयो ज्ञेयो विषयः क्षेत्रमुच्यते
ब्रह्म हे जाणण्याच्या पलीकडचे आहे; आणि जे जाणता येते ते क्षेत्र म्हणतात.
बहुत्वाच्च शरीराणां शरीरी बहुधा स्मृतः
अनेक शरीरांमुळे, आत्मा अनेक प्रकारे असल्याचे मानले जाते.
यस्मात्प्रतिशरीरं हि सुखदुःखो पलब्धिता
कारण प्रत्येक शरीरात सुखदुःखाचा अनुभव घेतला जातो.
यदा प्रवर्त्तते चैषां भेदानां चैव संयमः
जेव्हा या भेदांवर नियंत्रण येते—
निवर्त्तन्ते तदा तस्मिन्स्थितरागाः स्वयंभुवः
तेव्हा, ज्या लोकांचे राग आत्म्यात स्थिर झाले आहेत, ते मागे हटतात.
विनिवृत्तेस्तदा तेषां स्थितेरात्मनिवासिनाम्
त्या वेळी, जे आत्म्यातच वास करतात, त्यांच्यासाठी निवृत्ती येते.
उत्पद्यते ऽथ वैराग्यमात्मवाद प्रणाशनम्
मग वैराग्य उत्पन्न होते आणि आत्मवाद नष्ट होतो.
पृथग्ज्ञानेन क्षेत्रज्ञास्ततस्ते ब्रह्मलौकिकाः
पृथक् ज्ञानामुळे, हे क्षेत्रज्ञ ब्रह्मासारखे होतात.
स्वात्मन्येवावतिष्ठन्ते प्रशान्तादर्शनात्मकाः
ते स्वतःच्या आत्म्यातच स्थिर राहतात, शांत आणि ज्ञानस्वरूप असतात.
तत्रैव परिनिर्वाणाः स्मृतानागामिनस्तु ते
तेथेच त्यांना पूर्ण निर्वाण मिळते आणि ते पुन्हा जन्म घेत नाहीत.
इत्येवं प्राकृतः प्रोक्तः प्रतिसर्गः स्वयंभुवा
अशा प्रकारे, स्वयंभूंची प्रकृतीपासून झालेली द्वितीय सृष्टी सांगितली आहे.
स व्रजेच्छिवसालोक्यं भक्तिमान्विगतज्वरः
जो भक्तीने आणि दुःखमुक्त होऊन राहतो, तो शिवाच्या लोकात पोहोचतो.
आभूतसंप्लवस्थायी अप्रतीघातलक्षणः
तो सृष्टीच्या प्रलयाच्या अवस्थेत राहतो, जिथे कोणताही अडथळा नसतो.
मद्यपो मद्यपैः सार्द्धं भूतसंघैश्च मोदते
तो मद्यपान करून, इतर मद्यपान करणाऱ्यांसह आणि भूतांच्या समूहांसह आनंद करतो.
इति होवाच भगवान्वायुर्वाक्यमिदवरम्
मग भगवंत वायूंनी हे उत्तम वचन सांगितले.
ब्रह्मणः स्थितिकाले तु क्षीणे तस्मिंस्तदा प्रभोः
ब्रह्मदेवाच्या सृष्टीची काळमर्यादा संपली, त्या वेळी, हे प्रभो—
अव्यक्तं ग्रसते व्यक्तं प्रत्याहारे च कृत्स्नशः
त्या प्रलयकाळात अव्यक्त सर्व व्यक्त सृष्टीला पूर्णपणे आपल्यात सामावून घेतो.
उपस्थिते महाघोरे ह्यप्रत्यक्षे तु कस्यचित्
ती भयंकर आणि मोठी वेळ येते, जी कोणालाही दिसत नाही—
अन्ते कलियुगे तस्मिन्क्षीणे संहार उच्यते
कलियुगाच्या शेवटी, जेव्हा ते संपते, त्याला प्रलय म्हणतात.
प्रत्याहारे तदा तस्मिन्भूततन्मात्रसंक्षये
त्या प्रलयकाळात, जेव्हा पंचमहाभूत आणि त्यांचे सूक्ष्म तत्त्व नष्ट होतात—
स्वभावकारिते तस्मिन्प्रवृत्ते प्रतिसंचरे
स्वाभाविकपणे सुरू झालेल्या त्या प्रलयाच्या प्रक्रियेत—
आत्तगन्धा ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते
मग पृथ्वीचा सुगंध नाहीसा होतो आणि ती प्रलयासाठी तयार होते.
आपस्तदा प्रविष्टास्तु वेगवत्यो महास्वनाः
त्या वेळी, पाणी जोरात वाहत आणि मोठ्या आवाजात सर्वत्र पसरते.
अपामपि गणो यस्तु ज्योतिःष्वालीयते रसः
पाण्याचा जो भाग अग्नीमध्ये आपला रस सोडतो—