धर्माची ज्ञाता असलेल्या लोपाामुद्रा आणि स्मरणात राहिलेली कोशीतिका या ऋषिपत्न्यांचा उल्लेख झाला. अशा प्रकारे, मी ऋषींच्या मुख्य पुत्रांची माहिती दिली आहे. हे सर्व प्रभू, मंत्रोच्चार करणारे, ऋषी आणि ऋषिकाही आहेत. हे प्रभू, ऋषी आणि ऋषिका, त्यांच्या पुत्रांसह, एकत्रितपणे येथे सांगितले गेले आहेत. याठिकाणी अद्वैत शिक्षण अधिकारासह जोडलेले आहे, जे तेजस्वी असून गूढ ध्वनीने युक्त आहे. कोणतेही अर्पण, जे सर्व प्राण्यांमध्ये नाही, किंवा जे काही दिले जाते, ते येथे सांगितले गेले आहे. जे काही मंत्रांसह जोडलेले आहे, वेगवेगळ्या नावांच्या भेदांसह, ते देखील येथे नमूद केले आहे. तसेच, जे विविध शब्दांनी, वापरांनी आणि अनेक अंतर्भावांनी परिपूर्ण आहे, ते देखील समजावले आहे. काही वेळा, शब्दरचना अस्पष्ट असते किंवा अनेक शंकांनी परिपूर्ण असते. तसेच, जे अनेक कारणे व उदाहरणांनी युक्त आहे, विविध शब्दांनी भरलेले आहे पण अर्थविहीन आहे, त्यांना ‘मिश्र’ असे म्हणतात, कारण ते ऋषींच्या सामर्थ्याने रचले गेले आहेत. भूत, वर्तमान आणि भविष्य यांचे ज्ञान, तसेच जन्माच्या दुःखावर उपाय, हे सर्व येथे सांगितले आहे. धर्मशास्त्रांचे कर्ते, त्यांच्या महानतेमुळे सर्वत्र विद्यमान आहेत. बृहस्पती, शुक्र, व्यास आणि सरस्वत या ऋषींचा देखील उल्लेख आहे. कारण, नंतर जन्मलेले आणि अधिक बुद्धिमान असलेले, पूर्वीच्या लोकांना मागे टाकतात. त्या काळात, वय हे ऋषीपणाचे मोजमाप नव्हते. कारण, वयाने लहान असला तरी, जो विद्वान व शिक्षणाच्या सामर्थ्याने युक्त असतो, तोच ऋषी मानला जातो. ज्याचा निश्चित शेवट असतो, त्याला ‘ऋच्’ असे विद्वान सांगतात. ज्याचा शेवट अधिक असतो, त्याला ‘यजुस्’ असे म्हटले जाते. पाचवे ‘प्रतिहोत्र’ असे ओळखले जाते, आणि सहावे ‘उपद्रव’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. ‘पंचविंध्य’ हे नाव आहे, ‘ह्रीं’ या अक्षरासाठी, पण ‘प्रणव’ या पवित्र अक्षराला सोडून. इच्छा, शोक आणि शोकभाव यांची मोजणी केली जाते. हे सर्व ज्ञानशाखांसाठी मंत्रांचे ठरलेले लक्षण आहे. रूप, निंदा, स्तुती, अपमान आणि समाधान हे देखील येथे सांगितले आहे. आता मी मंत्रांच्या विभागांचे चोवीस लक्षणे सांगतो—शाप, प्रति-शाप, प्रश्न आणि उत्तर; विभाजन, आरोप, कथा, निष्कर्ष आणि निवड; तसेच शोक—अशा चोवीस प्रकारचे मंत्र सांगितले गेले आहेत. कारण, परिभाषा, निंदा, स्तुती, शंका आणि कोश—आणि उपमा—हे दहा ब्राह्मणांच्या पद्धती आहेत. ‘हन’ या धातूपासून ‘कारण’ म्हणजे जे इतरांनी खोटे ठरवले आहे ते. तद्वत, परिभाषा म्हणजे वाक्याचा अर्थ ठरवणे. ‘शंस’ या धातूपासून, ‘प्र’ उपसर्गासह, गुणांची घोषणा म्हणजे स्तुती. हे जे करावयाचे आहे, त्याला विधी असे म्हणतात. जो अर्थ अत्यंत दूरचा आहे, त्याला ‘पुराकल्प’ असे म्हटले जाते. मंत्र, ब्राह्मण, कल्प आणि शुद्ध, विस्तृत निगम यांच्या माध्यमातून हे सर्व सांगितले गेले आहे. जसे हे तसे, तसेच ते; आणि जसे ते, तसेच हे—असा तात्त्विक समन्वय आहे. या प्रकारे, प्रारंभात ब्राह्मणांचे रक्षण विद्वानांनी निश्चित केले. तसेच, मंत्रांची मांडणीही, विधिप्रमाणे कर्मात ठरवली गेली. जो सूत्र दोषरहित आणि अनावश्यक पुनरुक्तीशिवाय असतो, तो सूत्रज्ञ लोकांनी ओळखला जातो. अशा प्रकारे, या मंत्र, ब्राह्मण, ऋषी आणि त्यांच्या ज्ञानाचे वर्णन झाले आहे, जे सनातन धर्माच्या गूढ आणि तेजस्वी परंपरेचे दर्शन घडवते.