महर्षींनो, या रहस्यपूर्ण पाताळलोकातील विविध प्रदेशांची अद्भुत कथा ऐका. सर्वप्रथम, धनंजय या महात्मा नागराजाची भव्य नगरी आहे. अशा प्रकारे, नाग, दानव आणि राक्षस यांच्या हजारो नगरी या पाताळात वसलेल्या आहेत. दुसऱ्या प्रदेशात, म्हणजेच सुतलामध्ये, दैत्यराज आणि राक्षसाचा राजवाडा आहे. तिथेच इयग्रीव, कृष्ण आणि निकुंभ यांचेही राजवाडे आहेत. राक्षस नीलाची नगरी, मेघांचे निवास, तसेच कंबळ नावाच्या नागाचा वास आणि अश्वतराची नगरीसुद्धा तिथेच आहे. या सगळ्या प्रदेशांत, नाग, दानव आणि राक्षस यांच्या हजारो नगरी विस्तारलेले आहेत. तिसऱ्या स्तरावर, प्रह्लाद या महात्म्याची प्रसिद्ध नगरी आहे. तिथेच तारकासुराची आणि त्रिशिराची नगरी आहे. पुरंजन या राक्षसाची नगरी देखील आहे, जिथे लोक आनंदी आणि समृद्ध जीवन जगतात. राक्षसांचा राजा, कुम्भिल आणि खर यांची नगरे, तसेच हेमक नावाच्या नागाची आणि पांडुरकाची नगरी, नेदक नागराजाचा आणि विशालाक्षाचा राजवाडा—हे सर्व या तिसऱ्या स्तरावर आहेत. हे संपूर्ण क्षेत्र निळभूमी म्हणून ओळखले जाते, यात काहीच शंका नाही. या तिसऱ्या स्तरावर गजकर्णाची नगरी, कुंजराचे नगर, मुञ्ज या लोकपालाचा वास आणि वृकवक्त्र यांचेही निवासस्थान आहे. चौथ्या खालील स्तरावर वैनतेयाची नगरी आहे. तिथेच दानवांचा सिंह, म्हणजेच विचक्षण विरोचनाची नगरी आहे. विद्युज्जिह्व नावाच्या राक्षस राजाची नगरीही तिथेच आहे. किमिर नावाच्या नागाची, तसेच स्वस्तिक आणि जय यांची नगरे त्या प्रदेशात आहेत. पाचव्या स्तराला "गिट्टींचा ढीग" असे नेहमी संबोधले जाते. या ठिकाणी सुपर्वण, पुलोमन आणि महिष यांच्या नगरी आहेत. तिथेच सुरमा यांचा पुत्र, शतशीर्ष, आनंदाने वसलेला आहे. अशा प्रकारे, नाग, दानव आणि राक्षस यांच्या हजारो नगरी या सर्व स्तरांमध्ये विस्तारलेल्या आहेत. सातव्या प्रदेशात, जो पाताळ म्हणून ओळखला जातो आणि जो पश्चिम टोकाला आहे, तिथे असुर आणि विषारी नाग, देवांचा शत्रू असूनही समाधानी, मोठ्या संख्येने वसले आहेत. तिथे दितीच्या पुत्रांनी वसवलेल्या अनेक महान नगरी आहेत. त्या प्रदेशात दैत्य आणि दानवांनी भरलेल्या नगरी आहेत. पाताळाच्या शेवटी, अनेक योजनांमध्ये पसरलेला, एक असा तेजस्वी स्वरूप आहे—त्याचे शरीर धुतलेल्या शंखासारखे शुभ्र, निळ्या वस्त्राने अलंकृत, अतुलनीय बलशाली, सुवर्णशृंग असलेला, पवित्र, तेजस्वी मुख असलेला, त्याच्या गळ्यात जिभांची माळ असून, जणू अग्नीच्या ज्वाळा त्यातून प्रकट होत आहेत. त्याचे हजारो नेत्र आहेत, आणि त्याहून दुप्पट नेत्र त्याच्या अंगावर विराजमान आहेत. चमेलीच्या फुलांसारखी आणि चंद्रासारखी उजळ नेत्रमाळा त्याला शोभा देते. त्याचे शरीर उंच व विशाल असून, तो कधी पडलेला, कधी बसलेला अशा विविध स्थितीत दिसतो. त्याच्या सभोवती महान नाग, प्रचंड फेऱ्यांनी, मोठ्या ज्ञानाने आणि महात्म्याने युक्त आहेत. तो सर्व नागांचा राजा, शेष—अनंत—अत्यंत तेजस्वी असा आहे. अशा प्रकारे, हे सात तळातील प्रदेश, ज्यांना रसायन-तल किंवा रसातल म्हणतात, सांगितले गेले आहेत. या पुढे एक असा प्रदेश आहे, जो कोणालाही दिसत नाही, अगदी सिद्ध ऋषींनाही गाठता येत नाही. तो प्रदेश पृथ्वी, पाणी, अग्नी, वायू आणि आकाश या पंचमहाभूतांनी बनलेला आहे, हे द्विजश्रेष्ठ जाणावे.