सूर्य हा या सृष्टीचा मूळ आहे, तोच क्षणांचे मापन करणारा, संख्येची गणना करणारा आणि सर्वांचा नेत्र म्हणून ओळखला जातो. त्याचे खरे स्वरूप म्हणजे वर्ष, आणि त्याचे नावही काळाच्या विभागांनी बनलेले आहे. आता काळाची पाच प्रकारची स्थिती कशी आहे हे समजावून घ्या. सर्वप्रथम वर्ष, त्यानंतर परिवत्सर, आणि या पाच प्रकारांपैकी पाचवा म्हणजे वत्सर, ज्याला युग म्हणून ओळखले जाते. यज्ञस्वरूपी अग्नी, ज्याला क्रतू म्हणतात, त्याला वर्ष मानले गेले आहे. शुक्ल आणि कृष्ण पक्षांचा गती, पाण्याच्या साराने बनलेला पक्षी, आणि जो आपल्या सात पटीने सर्व विश्व व्यापतो—याच्यातूनच अहंकारातून ब्रह्मदेवाने निर्माण केलेला प्रचंड रूद्र प्रकट झाला. आता मी त्याचे खरे स्वरूप सांगतो, जसे ते गौरवले जाते, ते लक्षपूर्वक ऐका. रूद्र हा ऋग्वेद, सामवेद आणि यजुर्वेदाचा मूळ आहे, तोच पंचांचे स्वामी आणि सर्वोच्च अधिपती आहे. ऋषी त्याला वर्ष म्हणून, तसेच सूर्य म्हणून घोषित करतात. तोच ग्रह, नक्षत्र, थंडी-उष्णता, पाऊस, आयुष्य आणि कर्म यांचे नियंत्रण करतो. त्याचे मन प्रसन्न आहे, तो ब्रह्माचा पुत्र आणि सर्व सृष्टीचा अधिपती आहे. तो आदित्य, सविता, भानु आणि प्राणदाता आहे, ब्रह्मदेवाने त्याचा सन्मान केला आहे. तो नक्षत्रांचा स्वामी, दुसरा परिवत्सर म्हणूनही ओळखला जातो. तोच सर्व प्राण्यांचा पोशक, कल्याण आणि सुरक्षितता देणारा प्रभू आहे. तिथी, पर्वकाल, पौर्णिमा आणि अमावास्या यांचाही तोच स्वामी आहे. म्हणून सोम, जो वर्षाचे मूर्तिमंत रूप आहे, पूर्वज म्हणून स्मरणात ठेवला जातो. तोच कर्मांनी सर्व सजीवांच्या क्रिया आरंभतो, आणि तोच सममापन करणाऱ्या काळाच्या क्रिया पूर्ण करतो. आपल्या सात पटीतील शुभ कार्यांनी तो अस्तित्वात आहे. अग्नी, जल, पृथ्वी, सूर्य आणि चंद्र यांचा तोच मूळ आहे. दिवस-रात्रीचा निर्माता म्हणून वायूला अनुवत्सर म्हटले जाते. सर्व लोकांचे पितर हेच जगाचे आत्मा म्हणून ओळखले जातात. तोच ऋषी, ब्राह्मण, महादेव, सर्व प्राण्यांचा आत्मा आणि प्रपितामह आहे. तो प्राण्यांमध्ये प्रवेश करून त्यांचे अंग-प्रत्यंग निर्माण करतो. सूर्य, चंद्र, अग्नी, वायू आणि त्याचप्रमाणे रूद्र हे सर्व त्याच्याच स्वरूपात आहेत. पुण्यश्लोक रूद्राने आपल्या तेजाने या जगात प्रवेश केला आणि आपल्या सामर्थ्याने जगांचे कल्याण साधले. म्हणून ज्ञानी लोकांना रूद्राची नेहमीच या प्रकारे पूजा करावी लागते. तोच सर्व सृष्टीचा आदिप्रभू, सर्वांचा आत्मा, निळ्या-तांबड्या वर्णाचा आहे. प्रजापतीसह देवतांनी, यज्ञाचे योग्य फल मिळवण्यासाठी, त्या पुण्यश्लोक प्रभूची पूजा केली; म्हणूनच त्याला त्र्यंबक म्हणतात. पवित्र कुशाचे मूळ, प्रेमाने 'त्र्यंबक' म्हणून ओळखले जाते. तो त्रिसाधन, त्रिपिंडी आणि त्रिशिरा म्हणूनही प्रसिद्ध आहे. अशा प्रकारे हा पाच वर्षांचा कालखंड ज्ञानी लोकांनी युग म्हणून सांगितला आहे. त्यानंतर सहा ऋतूंचा एक समूह निर्माण झाला, ज्यात मधु ऋतू वगैरे आहेत. काळ हा सतत वाहणाऱ्या नदीच्या प्रवाहासारखा सर्व गोष्टींना गोळा करत पुढे जातो. आणि या असंख्य गोष्टींच्या संख्येचा, पुत्र-नातवंडांचा, मोजमाप करणे अशक्य आहे.