നഷ്ടേ ചാഗ്നൌ വര്ഷഗതേ പയോദാഃ പാവകോദ്ഭവാഃ
അഗ്നി അണഞ്ഞു, മഴ പെയ്തു കഴിഞ്ഞാൽ, അഗ്നിയിൽ നിന്നുള്ള മേഘങ്ങൾ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.
ധാരാഭിഃ പൂരയന്തീമം ചോദ്യമാനാഃ സ്വയംഭുവാ
സ്വയംഭുവിന്റെ പ്രേരണയാൽ, അവ ഈ ലോകം വെള്ളധാരകളാൽ നിറയ്ക്കുന്നു.
സാദ്രിദ്വീപാന്തരം പീതം ജലമന്നേഷു തിഷ്ഠതി
പർവതങ്ങളും ദ്വീപുകളും ഇടയിൽ ആ മഞ്ഞള നിറമുള്ള വെള്ളം നിലനിൽക്കുന്നു.
സംവേഷ്ടയതി ഘോരാത്മാ ദിവി വായുഃ സമതതഃ
ഭയങ്കര സ്വഭാവമുള്ള കാറ്റ് ആകാശത്ത് എല്ലാം സമമായി ചുറ്റിപ്പിടിക്കുന്നു.
പൂര്മേ യുഗസഹസ്രേ വൈ നിഃശേഷഃ കല്പ ഉച്യതേ
ആയിരം യുഗങ്ങൾ പൂർത്തിയായാൽ അതിനെ ഒരു കല്പം എന്നു വിളിക്കുന്നു.
അഥ ഭൂമിര്ജലം ഖം ച വായുശ്ചൈകാര്മവേ തദാ
അപ്പോൾ ഭൂമി, വെള്ളം, ആകാശം, കാറ്റ് എല്ലാം ഒരൊറ്റ മഹാസമുദ്രമായി മാറുന്നു.
പാര്ഥിവാസ്ത്വഥ സാമുദ്രാ ആപോ ദൈവ്യാശ്ച സര്വശഃ
അപ്പോൾ ഭൂമിയിലെ, സമുദ്രത്തിലെ, ദൈവികമായ എല്ലാ വെള്ളങ്ങളും ഒന്നായി ചേരുന്നു.
ആഗതാഗതികേ ചൈവ തദാ തത്സലിലം സ്മൃതമ്
അപ്പോൾ ആ വെള്ളം വരികയും പോവികയും ചെയ്യുന്നതായാണ് പറയുന്നത്.
ആഭാതി യസ്മാത്തദ്ഭാഭിര്ഭാശബ്ദോ വ്യാപ്തിദീപ്തിഷു
അത് ആ പ്രകാശത്താൽ തിളങ്ങുന്നതിനാൽ, 'ഭാ' എന്ന പദം വ്യാപകതയും പ്രകാശവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
നാനാത്വേ ചൈവ ശീഘ്രേ ച ധാതുര്വൈ അര ഉച്യതേ
വൈവിധ്യത്തിലും വേഗത്തിലും ആ ഘടകത്തെ 'അര' എന്നു വിളിക്കുന്നു.
തസ്മിന്യുഗസഹസ്രാന്തേ ദിവസേ ബ്രഹ്മണോ ഗതേ
ആയിരം യുഗങ്ങൾ കഴിഞ്ഞ്, ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു ദിവസം അവസാനിക്കുമ്പോൾ,
തദാ തു സര്വേ വ്യാപാരാ നിവര്ത്തന്തേ പ്രജാപതേഃ
അപ്പോൾ സകല സൃഷ്ടികർമ്മങ്ങളും പ്രജാപതിയുടെ വശത്ത് നിന്നു നിലച്ചു പോകുന്നു.
തദാ സ ഭവതി ബ്രഹ്മാ സഹസ്രാക്ഷഃ സഹസ്രപാത്
അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് ആയിരം കണ്ണുകളും ആയിരം കാലുകളും ഉള്ളവനായി മാറുന്നു.
സഹസ്രബാഹുഃ പ്രഥമഃ പ്രജാപതിസ്ത്രയീ മയോ യഃ പുരുഷോ നിരുച്യതേ
അവൻ ആയിരം കൈകളുള്ളവനും, ആദ്യപ്രജാപതിയും, മൂന്നു വേദങ്ങളുടെയും സാക്ഷാൽസ്വരൂപനായി അറിയപ്പെടുന്ന പുരുഷനുമാണ്.
ഹിരണ്യഗര്ഭഃ പുരുഷോ മഹാന്വൈ സംപഠ്യതേ വൈ രജസഃ പരസ്താത്
ഹിരണ്യഗർഭൻ എന്ന മഹാപുരുഷൻ, രാജസഗുണത്തിന് അതീതനായി നിലകൊള്ളുന്നു എന്ന് പറയുന്നു.
സുഷുപ്സുരപ്രകാശേപ്സുഃ സ രാത്രിം കുരുതേ പ്രഭുഃ
വിശ്രമവും പ്രകാശം ഇല്ലാതാക്കലും ആഗ്രഹിച്ച് ആ പ്രഭു രാത്രിയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
പശ്യന്തി തം മഹാത്മാനം കാലം സപ്ത മഹര്ഷയഃ ജനലോകം വിവര്ത്താസ്തേ തപസാ ലബ്ധചക്ഷുഷഃ
ജനലോകത്തിൽ വസിക്കുന്ന, തപസ്സിലൂടെ ദർശനശക്തി നേടിയ ഏഴു മഹർഷിമാർ ആ മഹാത്മാവായ കാലത്തെ കാണുന്നു.
ഭൃഗ്വാദയോ മഹാത്മാനഃ പൂര്വേ വ്യാഖ്യാതലക്ഷണാഃ
ഭൃഗു മുതലായ മഹാത്മാക്കളെ മുമ്പ് വിശദമായി വിവരിച്ചിരുന്നു.
ബ്രഹ്മാണം തേ തു പശ്യന്തി സദാ ബ്രാഹ്മീഷു രാത്രിഷു
അവർ ബ്രഹ്മാവിന്റെ രാത്രികളിൽ എല്ലായ്പ്പോഴും ബ്രഹ്മാവിനെ ദർശിക്കുന്നു.
കല്പാനാം പരമേഷ്ടി ത്വാത്തസ്മാദാദ്യഃ സ പഠ്യതേ
കല്പങ്ങൾക്ക് പരമേശ്വരനാകയാൽ അവൻ ആദ്യൻ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.
ഏവമേശായിത്വാ തു ഹ്യാത്മന്യേവ പ്രജാപതിഃ
ഇങ്ങനെ സകലവും തിരിച്ചു വിളിച്ച ശേഷം, പ്രജാപതി സ്വയം തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു.
തതഃ സ വസതേ രാത്രിം തമസ്യേകാര്ണവേ ജലേ
അതിനുശേഷം, ആ പ്രഭു അകണ്ട ഇരുണ്ട സമുദ്രജലത്തിൽ രാത്രി മുഴുവൻ വസിക്കുന്നു.
മനഃ സിസൃക്ഷയാ യുക്തഃ സര്ഗായ നിദധേ പുനഃ
സൃഷ്ടിക്കായി മനസ്സ് ആഗ്രഹത്തോടെ, വീണ്ടും സൃഷ്ടിയെ ആരംഭിക്കുന്നു.
ബ്രാഹ്മേ നൈമിത്തികേ തസ്മിന്കല്പിതേ വൈ പ്രസംയമേ
അപ്പോൾ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ നൈമിത്തികപ്രളയത്തിൽ, എല്ലാം നിയന്ത്രിതമായിരിക്കുമ്പോൾ,
തതോ ധഗ്ധേഷു ഭൂതേഷു സര്വേഷ്വാദിത്യരശിമഭിഃ
പിന്നീട്, സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങൾ കൊണ്ട് സകലഭൂതങ്ങളും ദഹിച്ചുപോകുമ്പോൾ,
ഗന്ധര്വാദീനി സത്ത്വാനി പിശായാന്താനി സര്വശഃ
ഗന്ധർവന്മാരിൽ നിന്ന് പിശാചുകൾ വരെ എല്ലാ ജീവികളും,
തിര്യഗ്യോനീനി നരകേ യാനി യാനി ഗതാന്യപി
മൃഗയോനികളിലേക്കോ നരകത്തിലേക്കോ പോയവരൊക്കെയും,
ജലേ താന്യുപപദ്യന്തേ യാവത്സംപ്ലവതേ ജഗത്
ലോകം മുഴുവൻ വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങുന്നതുവരെ അവരൊക്കെയും ജലത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു.
ജായന്തേ ഹി പുനസ്താനി സര്വഭൂതാനി കൃതസ്നശഃ
മുന്പത്തെ ജീവിതചക്രം പൂര്ത്തിയാക്കിയ ശേഷം എല്ലാ ജീവികളും വീണ്ടും ജനിക്കുന്നു.
തേഷാമപി ച സിദ്ധാനാം നിധനോത്പത്തിരുച്യതേ
സിദ്ധന്മാരിലും ജനനവും മരണവും ഉണ്ടെന്ന് പറയുന്നു.