യഥാ കൃതാസ്തു തൈഃ ശാഖാസ്ത സ്മാച്ഛാലാസ്തു താഃ സ്മൃതാഃ
അവര് ഉണ്ടാക്കിയ ശാഖകള് അതിനാലാണ് 'ശാഖകള്' എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നത്.
തസ്മാത്താശ്ച സ്മൃതാഃ ശാലാഃ ശാലാത്വം താസു തത്സ്മൃതമ്
അതിനാല് അവയെ 'ശാലകള്' എന്നും അവയുടെ സ്വഭാവം 'ശാലത്വം' എന്നും ഓര്മ്മിക്കുന്നു.
തസ്മാദ് ഗൃഹാണി ശാലാശ്ച പ്രാസാദാശ്ചൈവ സംജ്ഞിതാ
അതിനാല് വീടുകളും ശാലകളും കൊട്ടാരങ്ങളും അങ്ങനെ തന്നെ അറിയപ്പെടുന്നു.
നഷ്ടേഷു മധുനാ സാര്ദ്ധം കല്പവൃക്ഷേഷു വൈ തദാ
അപ്പോള് തേനും കൂടെ ആ കല്പവൃക്ഷങ്ങള് നശിച്ചുപോയ സമയത്ത്,
തതഃ പ്രാദുര്ബഭൌ താസാം സിദ്ധിസ്ത്രേതായുഗേ തദാ
അതിനുശേഷം ത്രേതായുഗത്തില് ആ ശാലകളുടെ സിദ്ധി പ്രത്യക്ഷമായി.
താസാം വൃഷ്ട്യുദകാനീഹ യാനി മിഷ്ടഗതാനി ച
അവയില് മഴവെള്ളവും നിലത്തിറങ്ങിയ വെള്ളവും ഇവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
യേ പരസ്താദപാം സ്തോകാഃ സംപാതാഃ പുഥിവീതലേ
മറ്റിടങ്ങളില് ഭൂമിയില് വീണ ചെറിയ വെള്ളത്തുള്ളികളും ഉണ്ടായിരുന്നു.
പുഷ്പമൂലഫലിന്യസ്തു ഓഷധ്യസ്താ ഹി ജജ്ഞിരേ
അവയില് നിന്നാണ് പുഷ്പമുള്ളതും കിഴങ്ങും പഴവും നല്കുന്ന വൃക്ഷങ്ങളും ഔഷധികളും ജനിച്ചത്.
ഋതുപുഷ്പഫലാശ്ചൈവ വൃക്ഷാ ഗുല്മാശ്ച ജജ്ഞിരേ
കാലംതോറും പുഷ്പവും പഴവും നല്കുന്ന വൃക്ഷങ്ങളും കാടുകളും അങ്ങനെ ജനിച്ചു.
തദൌഷധേന വര്തംതേ പ്രജാസ്ത്രേതാ മുഖേ തദാ
ത്രേതായുഗത്തിന്റെ ആരംഭത്തില് ജനങ്ങള് ആ ഔഷധങ്ങളാല് ജീവിച്ചു.
അവശ്യഭാവിനാര്ഥേന ത്രേതായുഗവശേന ച
അവശ്യമായ കാര്യങ്ങളും ത്രേതായുഗത്തിന്റെ സ്വഭാവവും കാരണം,
വൃക്ഷഗുല്മൌഷധീശ്ചൈവ പ്രസഹ്യ തു യഥാബലമ്
വൃക്ഷങ്ങളും കാടുകളും ഔഷധികളും ഓരോരുത്തരുടെ ശക്തിക്ക് അനുസരിച്ച് പിടിച്ചെടുത്തു.
ബ്രഹ്മണോ മാനസാസ്തേ വൈ ഉത്പന്നാ യേ ജനാദിഹ
ബ്രഹ്മാവിന്റെ മനസ്സില് നിന്നു ജനിച്ചവര് ഇവിടെയുണ്ടായിരുന്നു.
തത ആവര്ത്തമാനാസ്തേ ത്രേതായാം ജജ്ഞിരേ പുനഃ
അവര് വീണ്ടും ജനിച്ച് ത്രേതായുഗത്തില് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
ഭാവിതാഃ പൂര്വജാതീഷു ഖ്യാത്യാ തേ ശുഭപാപയോഃ
മുന്പത്തെ ജന്മങ്ങളില് ലഭിച്ച സ്വഭാവം കൊണ്ടാണ് അവര് നല്ലതിലും ചീത്തയിലും പ്രശസ്തരായത്.
വീതലോഭാ ജിതാത്മാനോ നിവസംതി സ്മൃതേഷു വൈ
ലാഭം വിട്ട് ആത്മസംയമനം പുലര്ത്തി, ഓര്മ്മിക്കപ്പെടുന്നവരോടൊപ്പം അവര് വസിച്ചു.
തേഷാം കര്മാണി കുര്വംതി തേഭ്യശ്ചൈവാബലാശ്ച യേ
അവര് തങ്ങളുടെ കര്മ്മങ്ങള് ചെയ്തു, അവരേക്കാള് ദുർബലരായവരും അതുപോലെ പ്രവര്ത്തിച്ചു.
ഏവം വിപ്രതിപന്നേഷു പ്രപന്നേഷു പരസ്പരമ്
ഇങ്ങനെ പരസ്പരം വിരുദ്ധതയും കലഹവും ഉണ്ടായപ്പോള്,
പ്രനഷ്ടാ ഗൃഹ്യമാണാ വൈ മുഷ്ടിഭ്യാം സികതാ യഥാ
അവരെ പിടിക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ, കയ്യിൽ മണൽ പിടിക്കുമ്പോൾ അത് പോലെ, അവർ അദൃശ്യമായി.
ഫലൈര്ഗൃഹ്ണംതി പുഷ്പൈശ്ച തഥാ മൂലൈശ്ച താഃ പുനഃ
പിന്നീട് അവർ പഴങ്ങൾ, പുഷ്പങ്ങൾ, വേരുകൾ എന്നിവകൊണ്ട് അവയെ വീണ്ടും പിടിച്ചു.
ക്ഷുധാവിഷ്ടാസ്തദാ സര്വാ ജഗ്മുസ്താ വൈ സ്വയമ്ഭുവമ്
അപ്പോൾ വിശപ്പാൽ പീഡിതരായി, അവർ എല്ലാവരും സ്വയംഭുവിന് സമീപം പോയി.
ബ്രഹ്മാ സ്വയംഭൂര്ഭഗവാന് ജ്ഞാത്വാ താസാം മനീഷിതമ്
പുണ്യശ്ലോകനായ സ്വയംഭുവായ ബ്രഹ്മാവ് അവരുടെ മനസ്സിലുള്ളത് മനസ്സിലാക്കി,
ഗ്രസ്താഃ പൃഥിവ്യാ ത്വോഷധ്യോ ജ്ഞാത്വാ പ്രത്യരൂഹത്പുനഃ
ഔഷധികൾ ഭൂമിയാൽ ഗ്രസിക്കപ്പെട്ടതായി അറിഞ്ഞ്, അവയെ വീണ്ടും ഉയർത്തി.
ദുഗ്ധേയം ഗൌസ്തദാ തേന ബീജാനി വസുധാതലേ
അപ്പോൾ അവൻ ഭൂമിയെ പാൽകയറ്റി, വിത്തുകൾ നിലത്ത് വിതറി.
ഓഷധ്യഃ ഫലപാകാതാഃ ക്ഷണസപ്തവശാസ്തു താഃ
ഫലങ്ങൾ പാകമായ ശേഷം, ഔഷധികൾ ഏഴു നിമിഷങ്ങൾക്കു കീഴിൽ നിലനിന്നു.
പ്രിയംഗവ ഉദാരാസ്തേ കോരദുഷ്ടാഃ സവാമകാഃ
പ്രിയംഗവം, ഉദാര, കോരദുഷ, സവാമക—
ഹരികാശ്ചരകാശ്ചൈവ ഗമഃ സപ്തദശ സ്മൃതാഃ
ഹരിക, ചരക, ഗമ—ഇവയെല്ലാം പതിനേഴായി ഓർക്കപ്പെടുന്നു.
ശ്യാമാകാശ്ചൈവ നീവാരാ ജര്തിലാഃ സഗവേധുകാഃ
ശ്യാമക, നീവാര, ജർതില, കൂടാതെ ഗവേദുക—
ഗ്രാമാരണ്യാഃ സ്മൃതാ ഹ്യേതാ ഓഷധ്യസ്തു ചതുര്ദശ
ഇവയെല്ലാം ഗ്രാമത്തിലും കാടിലും വളരുന്ന പതിനാലു ഔഷധികൾ എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു.
അഫാലകൃഷ്ടാസ്താഃ സര്വാ ഗ്രാമ്യാരണ്യശ്ചതുര്ദ്ദശ
ഇവ ഗ്രാമത്തിലും കാടിലും വളരുന്ന പതിനാലും ഉഴുവില്ലാതെ സ്വയം വളരുന്നവയാണ്.