അത്ര മധ്യം പ്രശംസംതി ഹ്രസ്വം കാഷ്ഠവിവര്ജ്ജിതമ്
ഇവിടെ നടുവിലെ ഭാഗം ചുരുങ്ങിയതും മരച്ചില്ലാത്തതുമായതുകൊണ്ട് പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു.
നഗരാദര്ദ്ധവിഷകംഭഃ ഖേടം പാനം തദൂര്ദ്ധതഃ
നഗരത്തിന്റെ അരവൃത്തം കെത എന്നറിയപ്പെടുന്നു, അതിനുമുകളിലാണ് പാനം.
ദ്വിക്രോശഃ പരമാ സീമാ ക്ഷേത്രസീമാ ചതുര്ദ്ധനുഃ
പരമാവധി അതിര്വരമ്പ് രണ്ട് ക്രോഷവും, കൃഷിഭൂമിയുടെ അതിര് നാലു ധനുസ് അളവുമാണ്.
വിംശദ്ധനുര്ഗ്രാമമാര്ഗഃ സീമാമാര്ഗോ ദശൈവ തു
ഗ്രാമപാത ഇരുപത് ധനുസ് നീളവും, അതിര്വരമ്പ് പാത പത്ത് ധനുസ് നീളവുമാണ്.
നൃവാജിരഥനാഗാനാമസംബാധസ്തു സംചരഃ
മനുഷ്യന്, കുതിരയ്ക്ക്, രഥത്തിനും ആനയ്ക്കുമൊക്കെ തടസ്സമില്ലാതെ കടന്നുപോകാം.
ത്രികാ രഥ്യോപരഥ്യാഃ സ്യുര്ദ്വികാ ശ്ചാപ്യുപരത്യകാഃ
മൂന്ന് പ്രധാനവീഥികളും, അതിനോട് ചേർന്ന വഴികളും, രണ്ട് ഉപവീഥികളും ഉണ്ട്.
ധൃതിമാര്ഗസ്തൂര്ദ്ധഷഷ്ഠം ക്രമശഃ പദികഃ സ്മൃതഃ
ധൈര്യപാതയുടെ അളവ് അറുപത്താറാണ്, നടന്നു പോകുന്നവരുടെ പാതയെന്നു അറിയപ്പെടുന്നു.
കൃതേഷു തേഷു സ്ഥാനേഷു പുനര്ഗേഹഗൃഹാണി വൈ
ഈ സ്ഥലങ്ങള് ഒരുക്കിയശേഷം, വീണ്ടും വീടുകളും ഭവനങ്ങളും നിര്മ്മിച്ചു.
തഥാ കര്തും സമാരബ്ധാശ്ചിംതയിത്വാ പുനഃ പുനഃ
അങ്ങനെ നിര്മ്മാണം ആരംഭിച്ച്, വീണ്ടും വീണ്ടും ആലോചിച്ച് പദ്ധതികള് തയ്യാറാക്കി.
അത ഊര്ദ്ധ ഗതാശ്ചാന്യാ ഏവം തിര്യഗ്ഗതാഃ പരാ
ഇതിനു ശേഷം, ചിലര് മുന്നോട്ട് പോയി, മറ്റുചിലര് അപ്പുറത്തേക്കും നീങ്ങി.
യഥാ കൃതാസ്തു തൈഃ ശാഖാസ്ത സ്മാച്ഛാലാസ്തു താഃ സ്മൃതാഃ
അവര് ഉണ്ടാക്കിയ ശാഖകള് അതിനാലാണ് 'ശാഖകള്' എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നത്.
തസ്മാത്താശ്ച സ്മൃതാഃ ശാലാഃ ശാലാത്വം താസു തത്സ്മൃതമ്
അതിനാല് അവയെ 'ശാലകള്' എന്നും അവയുടെ സ്വഭാവം 'ശാലത്വം' എന്നും ഓര്മ്മിക്കുന്നു.
തസ്മാദ് ഗൃഹാണി ശാലാശ്ച പ്രാസാദാശ്ചൈവ സംജ്ഞിതാ
അതിനാല് വീടുകളും ശാലകളും കൊട്ടാരങ്ങളും അങ്ങനെ തന്നെ അറിയപ്പെടുന്നു.
നഷ്ടേഷു മധുനാ സാര്ദ്ധം കല്പവൃക്ഷേഷു വൈ തദാ
അപ്പോള് തേനും കൂടെ ആ കല്പവൃക്ഷങ്ങള് നശിച്ചുപോയ സമയത്ത്,
തതഃ പ്രാദുര്ബഭൌ താസാം സിദ്ധിസ്ത്രേതായുഗേ തദാ
അതിനുശേഷം ത്രേതായുഗത്തില് ആ ശാലകളുടെ സിദ്ധി പ്രത്യക്ഷമായി.
താസാം വൃഷ്ട്യുദകാനീഹ യാനി മിഷ്ടഗതാനി ച
അവയില് മഴവെള്ളവും നിലത്തിറങ്ങിയ വെള്ളവും ഇവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
യേ പരസ്താദപാം സ്തോകാഃ സംപാതാഃ പുഥിവീതലേ
മറ്റിടങ്ങളില് ഭൂമിയില് വീണ ചെറിയ വെള്ളത്തുള്ളികളും ഉണ്ടായിരുന്നു.
പുഷ്പമൂലഫലിന്യസ്തു ഓഷധ്യസ്താ ഹി ജജ്ഞിരേ
അവയില് നിന്നാണ് പുഷ്പമുള്ളതും കിഴങ്ങും പഴവും നല്കുന്ന വൃക്ഷങ്ങളും ഔഷധികളും ജനിച്ചത്.
ഋതുപുഷ്പഫലാശ്ചൈവ വൃക്ഷാ ഗുല്മാശ്ച ജജ്ഞിരേ
കാലംതോറും പുഷ്പവും പഴവും നല്കുന്ന വൃക്ഷങ്ങളും കാടുകളും അങ്ങനെ ജനിച്ചു.
തദൌഷധേന വര്തംതേ പ്രജാസ്ത്രേതാ മുഖേ തദാ
ത്രേതായുഗത്തിന്റെ ആരംഭത്തില് ജനങ്ങള് ആ ഔഷധങ്ങളാല് ജീവിച്ചു.
അവശ്യഭാവിനാര്ഥേന ത്രേതായുഗവശേന ച
അവശ്യമായ കാര്യങ്ങളും ത്രേതായുഗത്തിന്റെ സ്വഭാവവും കാരണം,
വൃക്ഷഗുല്മൌഷധീശ്ചൈവ പ്രസഹ്യ തു യഥാബലമ്
വൃക്ഷങ്ങളും കാടുകളും ഔഷധികളും ഓരോരുത്തരുടെ ശക്തിക്ക് അനുസരിച്ച് പിടിച്ചെടുത്തു.
ബ്രഹ്മണോ മാനസാസ്തേ വൈ ഉത്പന്നാ യേ ജനാദിഹ
ബ്രഹ്മാവിന്റെ മനസ്സില് നിന്നു ജനിച്ചവര് ഇവിടെയുണ്ടായിരുന്നു.
തത ആവര്ത്തമാനാസ്തേ ത്രേതായാം ജജ്ഞിരേ പുനഃ
അവര് വീണ്ടും ജനിച്ച് ത്രേതായുഗത്തില് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
ഭാവിതാഃ പൂര്വജാതീഷു ഖ്യാത്യാ തേ ശുഭപാപയോഃ
മുന്പത്തെ ജന്മങ്ങളില് ലഭിച്ച സ്വഭാവം കൊണ്ടാണ് അവര് നല്ലതിലും ചീത്തയിലും പ്രശസ്തരായത്.
വീതലോഭാ ജിതാത്മാനോ നിവസംതി സ്മൃതേഷു വൈ
ലാഭം വിട്ട് ആത്മസംയമനം പുലര്ത്തി, ഓര്മ്മിക്കപ്പെടുന്നവരോടൊപ്പം അവര് വസിച്ചു.
തേഷാം കര്മാണി കുര്വംതി തേഭ്യശ്ചൈവാബലാശ്ച യേ
അവര് തങ്ങളുടെ കര്മ്മങ്ങള് ചെയ്തു, അവരേക്കാള് ദുർബലരായവരും അതുപോലെ പ്രവര്ത്തിച്ചു.
ഏവം വിപ്രതിപന്നേഷു പ്രപന്നേഷു പരസ്പരമ്
ഇങ്ങനെ പരസ്പരം വിരുദ്ധതയും കലഹവും ഉണ്ടായപ്പോള്,
പ്രനഷ്ടാ ഗൃഹ്യമാണാ വൈ മുഷ്ടിഭ്യാം സികതാ യഥാ
അവരെ പിടിക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ, കയ്യിൽ മണൽ പിടിക്കുമ്പോൾ അത് പോലെ, അവർ അദൃശ്യമായി.
ഫലൈര്ഗൃഹ്ണംതി പുഷ്പൈശ്ച തഥാ മൂലൈശ്ച താഃ പുനഃ
പിന്നീട് അവർ പഴങ്ങൾ, പുഷ്പങ്ങൾ, വേരുകൾ എന്നിവകൊണ്ട് അവയെ വീണ്ടും പിടിച്ചു.