കിഷ്കുഃ സ്മൃതോ ദ്വിരത്നിസ്തു ദ്വിചത്വാരിംശദംഗുലഃ
'കിഷ്കു' എന്നത് രണ്ട് രത്നി, അഥവാ നാൽപ്പത്തിരണ്ട് വിരൽമുട്ടുകൾ ആണ്.
ധനുഃസഹസ്ത്രേ ദ്വേ തത്ര ഗവ്യൂതിസ്തൌഃ കൃതാ തദാ
രണ്ടായിരം വില്ലുകൾ ചേർന്നതിനെ 'ഗവ്യൂതി' എന്നു അന്ന് നിശ്ചയിച്ചു.
ഏതേന യോജനേനേഹ സന്നിവേശാസ്തതഃ കൃതാഃ
ഇവിടെ ഈ ക്രമീകരണപ്രകാരം താമസസ്ഥലങ്ങള് സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു.
ചതുര്ഥ കൃതിമം ദുഗ തസ്യ വക്ഷ്യാമി നിര്ണയമ്
നാനാല്കത്തായുള്ള കൃത്രിമ കോട്ടയുടെ വിശദീകരണം ഇപ്പോള് ഞാന് പറയും.
രുചകഃ പ്രതികദ്വാരം കുമാരീപുരമേവ ച
പ്രതിവാതിലിലും രുചകവും, അതുപോലെ കുമാരീപുരവും സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.
ഹസ്തസ്രോതോ ദശശ്രേഷ്ഠോ നവഹസ്തോഷ്ട ഏവ ച
ഹസ്തസ്രോതസ് പത്ത് കോട്ടകളില് ഏറ്റവും ഉത്തമം, നവഹസ്തം എട്ടില് ഒന്നാണ്.
ത്രിവിധാനാം ച ദുര്ഗാണാം പര്വതോദകധന്വിനാമ്
മൂന്നു തരത്തിലുള്ള കോട്ടകളായ മല, ജലം, വില്ല്-ആകൃതിയിലുള്ളവയെക്കുറിച്ചാണ് പറയുന്നത്.
യോജനാദര്ദ്ധവിഷ്കമ്ഭമഷ്ടഭാഗാധികായതമ്
അതിന്റെയൊറ്റ വൃത്തം അരയോജനവും, നീളം അതില് എട്ടിലൊന്ന് അധികവുമാണ്.
ഛിന്നകര്ണവികര്ണം ച വ്യജനാകൃതിസംസ്ഥിതമ്
ചെവികള് മുറിച്ചോ വളഞ്ഞോ ഉള്ള, വീശിവീശുന്ന കൂലിയുടെ ആകൃതിയിലാണ് അതു.
ചതുരസ്രയുതം ദിവ്യം പ്രശസ്തം തൈഃ പുരം കൃതമ്
നാല് വശങ്ങളുള്ള, ദിവ്യവും പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്ന നഗരമാണ് അവര് നിര്മ്മിച്ചത്.
അത്ര മധ്യം പ്രശംസംതി ഹ്രസ്വം കാഷ്ഠവിവര്ജ്ജിതമ്
ഇവിടെ നടുവിലെ ഭാഗം ചുരുങ്ങിയതും മരച്ചില്ലാത്തതുമായതുകൊണ്ട് പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു.
നഗരാദര്ദ്ധവിഷകംഭഃ ഖേടം പാനം തദൂര്ദ്ധതഃ
നഗരത്തിന്റെ അരവൃത്തം കെത എന്നറിയപ്പെടുന്നു, അതിനുമുകളിലാണ് പാനം.
ദ്വിക്രോശഃ പരമാ സീമാ ക്ഷേത്രസീമാ ചതുര്ദ്ധനുഃ
പരമാവധി അതിര്വരമ്പ് രണ്ട് ക്രോഷവും, കൃഷിഭൂമിയുടെ അതിര് നാലു ധനുസ് അളവുമാണ്.
വിംശദ്ധനുര്ഗ്രാമമാര്ഗഃ സീമാമാര്ഗോ ദശൈവ തു
ഗ്രാമപാത ഇരുപത് ധനുസ് നീളവും, അതിര്വരമ്പ് പാത പത്ത് ധനുസ് നീളവുമാണ്.
നൃവാജിരഥനാഗാനാമസംബാധസ്തു സംചരഃ
മനുഷ്യന്, കുതിരയ്ക്ക്, രഥത്തിനും ആനയ്ക്കുമൊക്കെ തടസ്സമില്ലാതെ കടന്നുപോകാം.
ത്രികാ രഥ്യോപരഥ്യാഃ സ്യുര്ദ്വികാ ശ്ചാപ്യുപരത്യകാഃ
മൂന്ന് പ്രധാനവീഥികളും, അതിനോട് ചേർന്ന വഴികളും, രണ്ട് ഉപവീഥികളും ഉണ്ട്.
ധൃതിമാര്ഗസ്തൂര്ദ്ധഷഷ്ഠം ക്രമശഃ പദികഃ സ്മൃതഃ
ധൈര്യപാതയുടെ അളവ് അറുപത്താറാണ്, നടന്നു പോകുന്നവരുടെ പാതയെന്നു അറിയപ്പെടുന്നു.
കൃതേഷു തേഷു സ്ഥാനേഷു പുനര്ഗേഹഗൃഹാണി വൈ
ഈ സ്ഥലങ്ങള് ഒരുക്കിയശേഷം, വീണ്ടും വീടുകളും ഭവനങ്ങളും നിര്മ്മിച്ചു.
തഥാ കര്തും സമാരബ്ധാശ്ചിംതയിത്വാ പുനഃ പുനഃ
അങ്ങനെ നിര്മ്മാണം ആരംഭിച്ച്, വീണ്ടും വീണ്ടും ആലോചിച്ച് പദ്ധതികള് തയ്യാറാക്കി.
അത ഊര്ദ്ധ ഗതാശ്ചാന്യാ ഏവം തിര്യഗ്ഗതാഃ പരാ
ഇതിനു ശേഷം, ചിലര് മുന്നോട്ട് പോയി, മറ്റുചിലര് അപ്പുറത്തേക്കും നീങ്ങി.
യഥാ കൃതാസ്തു തൈഃ ശാഖാസ്ത സ്മാച്ഛാലാസ്തു താഃ സ്മൃതാഃ
അവര് ഉണ്ടാക്കിയ ശാഖകള് അതിനാലാണ് 'ശാഖകള്' എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നത്.
തസ്മാത്താശ്ച സ്മൃതാഃ ശാലാഃ ശാലാത്വം താസു തത്സ്മൃതമ്
അതിനാല് അവയെ 'ശാലകള്' എന്നും അവയുടെ സ്വഭാവം 'ശാലത്വം' എന്നും ഓര്മ്മിക്കുന്നു.
തസ്മാദ് ഗൃഹാണി ശാലാശ്ച പ്രാസാദാശ്ചൈവ സംജ്ഞിതാ
അതിനാല് വീടുകളും ശാലകളും കൊട്ടാരങ്ങളും അങ്ങനെ തന്നെ അറിയപ്പെടുന്നു.
നഷ്ടേഷു മധുനാ സാര്ദ്ധം കല്പവൃക്ഷേഷു വൈ തദാ
അപ്പോള് തേനും കൂടെ ആ കല്പവൃക്ഷങ്ങള് നശിച്ചുപോയ സമയത്ത്,
തതഃ പ്രാദുര്ബഭൌ താസാം സിദ്ധിസ്ത്രേതായുഗേ തദാ
അതിനുശേഷം ത്രേതായുഗത്തില് ആ ശാലകളുടെ സിദ്ധി പ്രത്യക്ഷമായി.
താസാം വൃഷ്ട്യുദകാനീഹ യാനി മിഷ്ടഗതാനി ച
അവയില് മഴവെള്ളവും നിലത്തിറങ്ങിയ വെള്ളവും ഇവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
യേ പരസ്താദപാം സ്തോകാഃ സംപാതാഃ പുഥിവീതലേ
മറ്റിടങ്ങളില് ഭൂമിയില് വീണ ചെറിയ വെള്ളത്തുള്ളികളും ഉണ്ടായിരുന്നു.
പുഷ്പമൂലഫലിന്യസ്തു ഓഷധ്യസ്താ ഹി ജജ്ഞിരേ
അവയില് നിന്നാണ് പുഷ്പമുള്ളതും കിഴങ്ങും പഴവും നല്കുന്ന വൃക്ഷങ്ങളും ഔഷധികളും ജനിച്ചത്.
ഋതുപുഷ്പഫലാശ്ചൈവ വൃക്ഷാ ഗുല്മാശ്ച ജജ്ഞിരേ
കാലംതോറും പുഷ്പവും പഴവും നല്കുന്ന വൃക്ഷങ്ങളും കാടുകളും അങ്ങനെ ജനിച്ചു.
തദൌഷധേന വര്തംതേ പ്രജാസ്ത്രേതാ മുഖേ തദാ
ത്രേതായുഗത്തിന്റെ ആരംഭത്തില് ജനങ്ങള് ആ ഔഷധങ്ങളാല് ജീവിച്ചു.